Bảo vật Quốc gia “Ấn vàng Hoàng đế chi bảo”

Ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” niên đại 1823, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng, phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh được công nhận là bảo vật Quốc gia theo Quyết định số 1712/QĐ-TTg ngày 31/12/2024 (đợt 13).

Ấn vàng gồm 2 phần: mặt ấn và quai ấn. Mặt ấn có kích thước 13,8 X 13,7cm, phía trên khắc 2 hàng chữ Hán, hàng bên phải “Minh Mệnh tứ niên, nhị nguyệt sơ tứ nhật cát thời chú tạo” (có nghĩa là ấn được làm vào ngày mùng 4 tháng 2 năm Minh Mệnh thứ 4, tức năm 1823), hàng bên trái “Thập thành hoàng kim, trọng nhị bách bát thập lạng, cửu tiền nhị phân” (có nghĩa là ấn được làm bằng vàng 10, nặng 280 lạng, 9 chỉ 2 phân). Ở mặt dưới của ấn khắc 4 chữ Hán “Hoàng đế chi bảo” (nghĩa là báu vật của Hoàng đế).

Quai ấn được tạo tác thành hình rồng với tư thế cuộn tròn 2 tầng, tượng trưng cho trời. Rồng có 4 chân, 3 chân bám chắc chắn vào mặt ấn, 1 chân được đặt lên thân rồng. Các chân rồng có 5 móng, tượng trưng cho các bậc đế vương. Đuôi rồng uốn cao xoáy tròn. Đây cũng là 1 đặc điểm để phân biệt rồng thời Nguyễn với các rồng thời kỳ trước. Rồng với dáng vẻ uy nghiêm, đầu ngẩng cao, mắt to tròn, miệng hơi hé lộ răng, sừng giống sừng hươu chĩa ngược ra sau, trán rồng khắc chữ Vương.

Ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” là chiếc ấn truyền ngôi có chức năng rất quan trọng, chỉ đem ra sử dụng khi “...gặp khánh tiết ban ơn, đại xá thiên hạ cùng các cáo dụ đại xá thuân huân, đi tuần thú các nơi để xem xét các địa phương, mọi điển lễ long trọng ấy và ban sắc thư cho ngoại quốc”. Ấn vàng đã trải qua 12 đời vua (từ thời vua Minh Mạng đến thời vua Bảo Đại) với bao thăng trầm của lịch sử. Vào ngày 30/08/1945 tại Ngọ Môn - Kinh Thành Huế, Vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị đã chọn chiếc ấn đẹp nhất, quý nhất “Hoàng đế chi bảo” cùng thanh bảo kiếm do phụ vương (vua Khải Định) trao lại bàn giao cho Chính phủ Cách mạng lâm thời Việt Nam. Việc vua Bảo Đại chuyển giao ấn kiếm cho chính phủ cách mạng là dấu mốc chuyển giao chế độ từ phong kiến sang dân chủ. Đại diện chính phủ đến dự buổi lễ và nhận ấn kiếm có cụ Trần Huy Liệu. Sau đó, phái đoàn đã chuyển ấn kiếm ra Hà Nội.

Đến cuối năm 1946, thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam, trước tình hình đó, Đảng và Bác Hồ nhận định tương quan lực lượng giữa ta và Pháp có sự chệnh lệch lớn, từ đó đã đưa ra quyết định di chuyển cơ quan đầu não lên vùng Việt Bắc làm căn cứ cách mạng tập trung cho kháng chiến. Bộ Ấn kiếm được để lại ở Hà Nội và đưa đi cất giấu. Năm 1952, thực dân Pháp tìm được ấn kiếm và tổ chức 1 buổi lễ để trao trả lại ấn kiếm cho cựu hoàng Bảo Đại, lúc bấy giờ đang làm Quốc trưởng Việt Nam, một chính phủ do người Pháp dựng lên.

Sau khi nhận lại ấn kiếm từ người Pháp, năm 1953, Bảo Đại ủy quyền cho thứ phi Mộng Điệp đem ấn kiếm sang Pháp trao cho Nam Phương Hoàng Hậu. Sau gần 70 năm được đưa sang Pháp, tháng 10 năm 2022, những người thừa kế mang ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” ra sàn đấu giá. Sau khi thông tin ấn vàng được đưa ra sàn đầu giá, với những nỗ lực đàm phán của Bộ Văn hoá, Bộ Ngoại giao, các Ban ngành, đặc biệt là cá nhân ông Nguyễn Thế Hồng người đã bỏ rất nhiều tâm huyết, công sức, chi phí để ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” được hồi hương trở về Việt Nam. Sau một năm hoàn thiện các thủ tục pháp lý, đến ngày 16/11/2023, buổi lễ chuyển giao ấn được tổ chức tại Đại sứ quán Việt Nam ở Pháp.

8 giờ sáng ngày 18/11/2023, sau 200 năm ra đời và 70 năm lưu lạc, ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” đã được hồi hương trở về với đất mẹ Việt Nam và lưu giữ tại Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng. Đây là một trong 10 sự kiện văn hóa, thể thao, du lịch tiêu biểu năm 2023. Kim ấn “Hoàng đế chi bảo” mang những giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử của quốc gia dân tộc, là di sản văn hóa quý báu của Nhà nước Việt Nam.