BẢO VẬT QUỐC GIA TƯỢNG PHẬT MẪU MAN NƯƠNG CHÙA PHÚC NGHIÊM (CHÙA TỔ)

Ngày 03/02/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Mai Văn Chính đã ký Quyết định số 236/QĐ-TTg công nhận Tượng Phật Mẫu Man Nương hiện lưu giữ tại chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ), phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh là Bảo vật quốc gia.

Chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) xưa thuộc thôn Mãn Xá (tên nôm là làng Mèn), tổng Khương Tự, huyện Siêu Loại, phủ Thuận An, xứ Kinh Bắc (nay là khu phố Mãn Xá, phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh). Từ xa xưa, chùa Phúc Nghiêm đã nổi tiếng cổ kính thâm nghiêm gắn liền với truyền thuyết về Phật mẫu Man Nương. Đây là điểm di tích quan trọng, gắn liền với hệ thống các chùa thờ Tứ pháp vùng Dâu - Luy Lâu (gồm chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Dàn, chùa Tướng). Chùa Tổ Phúc Nghiêm cùng hệ thống chùa Tứ Pháp vùng Dâu là minh chứng tiêu biểu cho sự dung hòa giữa Phật giáo Ấn Độ du nhập và tín ngưỡng thờ thần tự nhiên của người Việt cổ. Từ sự hòa quyện ấy đã hình thành nên một trung tâm tín ngưỡng mang đậm bản sắc dân tộc nơi giáo lý từ bi gắn liền với nền văn minh nông nghiệp lúa nước của cư dân Việt cổ.

Theo các nguồn sử liệu: Chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) vốn được khởi dựng từ lâu đời trên nền nhà cũ của ông bà Tu Định - song thân của phật mẫu Man Nương. Khi ông bà hiển Thánh, dân làng lập chùa thờ phụng. Trải qua các triều đại phong kiến đều được trùng tu, tôn tạo mở rộng quy mô lớn, gần đây nhất là năm 2024. Chùa Phúc Nghiêm hiện gồm các hạng mục công trình kiến trúc chính như: Tam quan, Tam bảo hạ, Tam bảo thượng, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà Pháp đường, nhà Tăng xá, nhà Tiếp lễ, nhà khách, 2 dãy hành lang, vườn tháp… Chùa thờ Phật mẫu Man Nương thuộc quần thể chùa Tứ pháp gắn liền với truyền thuyết về sư tổ Khâu Đà La. Tượng Phật mẫu Man Nương được đặt chính giữa Thượng điện tòa Tam bảo hạ, phía trên cao là tượng ông bà Tu Định là thân phụ và thân mẫu của Man Nương. Góc bên phải của Thượng điện là tượng sư tổ Khâu Đà La. Tượng Phật mẫu Man Nương chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) thuộc loại hình điêu khắc tượng tròn, tư thế tọa thiền trên tòa sen. Bề mặt tượng được tô phủ lớp sơn son màu đỏ đậm, không trang trí hoa văn, toàn thân pho tượng toát lên vẻ đẹp nữ tính của người con gái đang ở độ tuổi viên mãn đồng thời toát lên nét khỏe khoắn, tràn trề sinh lực.

Bảo vật quốc gia Tượng phật mẫu Man Nương tại chùa Tổ, phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh

Tượng được cấu tạo bởi 3 phần (đầu tượng, thân tượng, đài sen):        

Đầu tượng với búi tóc nhỏ nhắn, những xoắn tròn hình ốc và đỉnh tướng nổi cao hình chóp cụt, trên đầu có “Nhục kế” (còn cách gọi khác là Nhục khấu, Nhục kháo), giữa trán có núm nổi hình tròn là Bạch ngọc hào. Khuôn mặt tròn bầu, đôi mắt khép hờ hướng nhìn xuống, đuôi mắt lượn cong hình cánh cung, khóe miệng nhỏ nở nụ cười trong sự chiêm nghiệm giác ngộ, tai to, dái tai dài.

Thân tượng có thể tướng nữ tính biểu cảm sự hồn hậu và thuần khiết, dáng dấp thanh thoát với bờ vai và eo thon gọn, cánh tay phải đưa lên trong thế "Thuyết pháp ấn", tay trái đặt ngửa sát đùi, các ngón tay thon dài, ngón cái hơi khum, các ngón còn lại đan xít với nhau, trong lòng bàn tay trái cũng có một viên ngọc sáng. Tượng không mặc pháp y mà để trần, phần eo không có nút thắt, quần ôm sát thân biểu lộ khối hình căng đầy, tượng tọa thiền bán kiết già kiểu Cát Tường (để lộ bàn chân phải hướng lên phía trên).  

Tòa sen được tao tác liền khối với thân tượng, đài sen có dáng dẹt hình tròn với ba lớp cánh, cánh sen để trơn, nhọn đầu, vai cánh ôm tựa hình chóp. Theo triết lý Phật giáo, trái tim con người giống như một đóa sen hàm tiếu, khi Phật tính phát triển bên trong thì đóa sen sẽ nở. Đây là lý do khi tạo hình tượng Phật thường hay gắn với hình ảnh Phật tọa trên đài sen. Bốn góc phía bên dưới tòa sen có gắn 8 chiếc vòng sắt (mỗi góc 2 chiếc) dùng để luồn đòn khênh khi di chuyển tượng.

Tượng Phật mẫu Man Nương chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) là minh chứng chân thực chứng minh cho quá trình du nhập và phát triển Phật giáo Việt Nam. Nghệ thuật tạo hình tượng vẫn bảo lưu đậm nét cách tạo hình của Phật giáo Ấn Độ nguyên thủy, kết hợp với đặc trưng văn hóa bản địa để tạo nên một sản phẩm nghệ thuật Phật giáo mang đậm màu sắc Việt Nam. Đây là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa tuyệt vời, nơi Phật giáo du nhập đã hòa quyện với tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa của người Việt. Thờ mẹ, thờ những nữ thần cai quản thiên nhiên mang đậm bản sắc của cư dân nông nghiệp lúa nước, đó chính là nét văn hóa độc đáo, thể hiện một đời sống tâm linh phong phú và đầy bản sắc riêng của dân tộc ta.

Với những giá trị đặc biệt nêu trên tượng Phật mẫu Man Nương đã trở thành bảo vật vô giá trong kho tàng di sản văn hóa của tỉnh Bắc Ninh nói riêng và Việt Nam nói chung./.