Cửa võng đình Diềm - Bảo vật quốc gia “độc nhất vô nhị"

Đình Diềm hay còn gọi là đình Viêm Xá xưa thuộc tổng Châm Khê, huyện Yên Phong, nay thuộc tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh là công trình kiến trúc quy mô to lớn vào bậc nhất ở vùng Kinh Bắc. Đình Diềm vốn được khởi dựng từ lâu đời, song dấu ấn kiến trúc điêu khắc cổ còn để lại đến nay là của thời Lê Trung Hưng. Bình đồ kiến trúc theo kiểu chữ công gồm tòa đại đình 3 gian 2 chái, ống muống 2 gian và hậu cung 3 gian. Trên câu đầu của tòa Đại đình (bên trái) khắc dòng chữ Hán “Lê triều Chính Hoà thập tam niên lục nguyệt nhị thập ngũ nhật lương thì thượng lương”. Câu đầu bên phải: “Trịnh Thánh tuế thứ Nhâm Thân niên lục nguyệt nhị thập ngũ nhật lương thì thượng lượng” - Thượng lương được cất vào giờ tốt ngày 25 tháng 6 năm Nhâm Thân niên hiệu Chính Hoà thứ 13 (1692).  Đình Diềm thờ 5 vị Thành hoàng làng là: Tam Giang Khước Địch đại vương, Giáp Ngọ thuận ứng hộ quốc đại vương, Đô Thống linh ứng hộ quốc đại vương, Ngũ vị bảo hựu thuận chính đại vương và Nhữ Nương Nam Hải đại vương (Đức Vua Bà). Đây là một trong những ngôi đình “đệ nhất Kinh Bắc” từ xưa đã đi vào câu ca dân gian:

“Thứ nhất là đình Đông Khang

Thứ nhì đình Bảng, vẻ vang đình Diềm”.

Trong đình còn bảo lưu được nhiều tài liệu cổ vật quý có giá trị như: thần phả, 30 đạo sắc phong, hoành phi, câu đối, kiệu thờ, hương án, ngai thờ, bia đá, cây hương đá và nhiều đồ thờ tự khác. Tiêu biểu nhất cửa võng đình Diềm là bảo vật “độc nhất vô nhị” với chức năng để ngăn cách không gian tâm linh, đồng thời tạo điểm nhấn trang trọng, linh thiêng ở vị trí trung tâm trước tòa hậu cung. Cửa võng đình Diềm được tạo tác trong giai đoạn phát triển rực rỡ của nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng với thủ pháp kỹ thuật chạm khắc bong kênh, đây là sự kết hợp của chạm nổi, chạm lộng, chạm thủng tạo thành nhiều lớp, nhiều không gian ngay trên một khối gỗ.

Cửa võng đình Diềm được làm bằng gỗ cao 7m, rộng 3,90m toàn bộ cửa võng được sơn son, thiếp vàng rực rỡ không một mảng trơn trống. Cửa võng đình Diềm chạy dài từ thượng lương đến nền đình, được chia làm 5 tầng, các tầng đều được chạm khắc hết sức công phu, sống động, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoành tráng nhưng vô cùng tinh tế.

Cửa võng đình Diềm minh chứng cho kỹ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, độc đáo tiêu biểu nhất của nghệ thuật thời Lê Trung hưng

Tầng trên cùng là một tấm ván chạy suốt chiều rộng của gian giữa đình 3,9m, chiếm khoảng từ 6,5 - 7,0m chạm thủng bốn con rồng chầu mặt trời, cưỡi trên lưng mỗi con rồng chạm hình một cô gái, chân kẹp lấy thân rồng, còn hai tay đưa ra múa rất duyên dáng. Dọc tầng diềm này, ở phía dưới còn chạm một dải cánh sen xếp, chia thành bốn khoang, tại những điểm chia khoang nhô ra ba đầu chim phượng, mỗi đầu chim ngoạm một đèn lồng có năm tua.

Tầng thứ hai có độ cao từ 5,7m - đến 6,5m, phía trên có ba lớp diềm chạm thủng, phần giữa chia ra ba khoang lớn xen vào giữa bốn khoang nhỏ, có sáu cột chạm lộng hình rồng, ba khoang lớn tạo thành các cửa khám sâu dần vào bốn tầng xếp lớp so le, để lộ những hình rồng và mây chạm thủng quanh diềm của từng tầng. Chính giữa mỗi lớp khám, từ trong nền chạm một cô gái nhô đầu ra với cổ kiêu ba ngấn, mặt trái xoan, mắt phượng mày ngài, mũi dọc dừa, miệng nhỏ xinh, tóc lộ trước trán, tai dài. Diềm dưới của tầng thứ hai chạm thành dải cánh sen xếp.

Tầng thứ ba chiếm độ cao từ 5,0m - 5,7m, gồm ba phần. Phần trên chia thành ba lớp diềm lui dần vào trong. Lớp thứ nhất và lớp ba chạm thủng mây lá cách điệu, còn lớp thứ hai chạm thủng mắt võng có bờ diềm hình cánh sen. Phần giữa chia thành bốn khoang ngăn cách nhau bởi ba lớp khoang nhỏ. Bốn khoang lớn tạo thành các cửa khám ăn sâu vào bốn lớp xếp so le, có các diềm chạm rồng và mây. Ba khoang nhỏ chạm thủng hoa lá cách điệu dâng lên từng đợt. Dưới đáy của tầng thứ ba nhô ra ba tượng đầu chim phượng, mỗi con ngậm một đèn lồng.

Tầng thứ tư là tầng chính của bức cửa võng gồm nhiều phần, phân bố từ độ cao 2,8m đến 5,0m. Phần trên cùng là diềm dài, trong đó diềm thứ nhất chạm mây và hoa lá cách điệu, hai diềm dưới chạm hồi văn mắt võng. Phía dưới thụt vào là một dải trang trí chia thành ba đoạn ngăn bởi bốn đầu rồng chúc xuống, miệng ngậm ngọc, tóc và bờm hình mây mác dựng đứng. Phần này có hai lớp, lớp ngoài hình dạ cá chạm mây lá cách điệu, lớp trong là một băng nhỏ chạy dài chia ra tám ô không đều nhau, trong các ô chạm hoa văn hình học thủng và lá cách điệu. Dưới cằm của bốn đầu rồng có một dải băng chạm hình cánh sen, bên trong băng này có dải mây lá cách điệu. Phần dưới giá trị nhất, chia ra bẩy khoang tạo thành ba lớp khám. Trụ các khoang, cũng là thành cửa khám, hai trụ khoang ở hai đầu sát liền với hai cột cái trong chạm lộng các khóm trúc, lẩn trong đó là hình chim, thú và người. Ta thấy ở trụ bên phải có chim, thú và hai người. Người phía dưới là một cô gái trong tư thế ngồi, tay phải mân mê vuốt túm tóc dài vắt rủ xuống ngực, tay trái vịn cành cây, tai dài đeo hoa, tạo nên một vẻ e thẹn kín đáo và duyên dáng. Người thứ hai ở trên ngọn cây, là một cụ già râu dài, tay phải tì trên gối, tay trái đặt trên bàn cờ. Trụ bên trái cũng chạm khóm trúc, dưới cùng có một người cưỡi voi. Con voi đang ngửa mặt, vươn vòi lên hái lá cây, còn người thì tay trái đặt lên đầu voi, tay phải ôm lấy cây măng mọc thẳng. Lẩn vào trong khóm trúc còn có chim và thú. Hai trụ khoang này là bức tranh hoàn chỉnh và sinh động, ghi lại chân thực cảnh sinh hoạt đời thường của con người hòa với cảnh vật thiên nhiên. Sáu trụ khoang ở trong chạm rồng cuốn cột, đầu quay lên chầu nhau qua cửa khám. Bốn khoang nhỏ đều chạm thủng từng cặp rồng, trên và dưới cùng chầu vào bông hoa nhỏ. Đặc biệt ba khoang lớn làm thành các khám ăn sâu vào chín lớp hun hút, các diềm đứng của ba lớp ngoài được chạm thủng hình mây, các diềm ngang ở trên của cả chín lớp chạm mây cách điệu bố cục dạ cá, mà lớp diềm nào hai đầu cũng có tượng đầu rồng nhỏ nhô ra đỡ. Mỗi khoang khám có 18 đầu rồng, ba khoang khám có tới 54 đầu rồng, tất cả đều thống nhất một kiểu nhưng không lặp lại đơn điệu, mà luôn có dáng vẻ riêng. Phần đế có ba băng, băng trên là dải lá sói ngửa, băng giữa là bệ khám chạm ba lớp lá sói úp, băng dưới chạm thủng cánh sen xếp. Ngang với tầng thứ tư của cửa võng, trên mặt trước của hai cột cái trong, ngay dưới đầu dư buông xuống mỗi bên một tấm ván dọc chạm thủng hình rồng quay vào cửa khám. Đáng chú ý là phía dưới bụng rồng có những con thú đang mải mê đùa nhau. Dải dưới cùng ở nhiều lớp có những cụm mây bốc thẳng lên cứng khoẻ như những lưỡi mác.

Trang trí chạm khắc ở tầng thứ tư cửa võng đình Diềm

Tầng thứ năm là tầng dưới cùng cũng hấp dẫn phong phú bởi những hình tượng muông thú được chạm khắc thú vị, độc đáo như rồng, voi, hổ, ngựa, khỉ, lợn và cả những hình người đang hoạt động, chạm rõ các chi tiết trên gương mặt... Tuy phân ra các tầng mảng riêng nhưng giữa chúng lại có mối liên kết hài hòa, uyển chuyển và từng diện nhỏ đều được trang trí tỉ mỉ, kỹ lưỡng, được sơn son thiếp vàng rực rỡ, không một mảng trơn trống.

Năm tầng cửa võng đình Diềm được trang trí các chủ đề khác nhau ở mỗi tầng, tuy phân ra các tầng, mảng riêng nhưng giữa chúng lại có mối liên kết hài hòa, uyển chuyển. Tầng nào của cửa võng cũng được chạm khắc cầu kỳ, tinh tế với nhiều hình khối nghệ thuật, biểu tượng tứ linh: Long - Ly - Quy - Phượng và những đề tài mang tính chất nhân sinh cao đẹp, đề cao cuộc sống con người lao động và tinh thần dân chủ, cũng như khát vọng phồn thực, mong muốn sự sinh sôi nảy nở của con người trong cuộc sống,… Từng diện nhỏ đều được trang trí tỉ mỉ, kỹ lưỡng qua đó càng nổi bật, thu hút sự chú ý của du khách. Toàn bộ cửa võng là một bức tranh phong phú, chuyển tải thông điệp rõ ràng về nền nghệ thuật điêu khắc tinh xảo, cũng như kỹ thuật sơn thếp truyền thống độc đáo của cha ông.

Nét độc đáo của bức cửa võng đình Diềm không chỉ nằm ở kích thước hay kỹ thuật chạm khắc, mà còn được thể hiện ở các chi tiết, chủ đề trang trí sinh động, đặc sắc. Theo quan niệm phong kiến, đình làng là nơi tôn nghiêm chỉ dành riêng cho đàn ông. Tuy nhiên, ở bức Cửa võng đình Diềm, người phụ nữ xuất hiện trong các mảng chạm khắc, được tôn vinh, ngự trên đỉnh cao linh thiêng của đình làng thể hiện khát vọng, ước mơ về sự bình đẳng trong xã hội.

Cửa võng đình Diềm là tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật chạm khắc gỗ kết hợp sơn son thếp vàng thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII) với bố cục tạo hình cân đối hài hòa thể hiện trình độ rất cao về thẩm mỹ, hoa văn vừa chân thực nhưng rất sống động trong việc thể hiện cảnh sinh hoạt đời thường của người dân.

Với những giá trị độc đáo, tiêu biểu trên, cửa võng đình Diềm được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020 của Thủ tướng Chính phủ./.