BẢO VẬT QUỐC GIA TƯỢNG QUAN THẾ ÂM CHÙA CUNG KIỆM

Chùa Cung Kiệm (Thượng Phúc tự), phường Nhân Hòa, tỉnh Bắc Ninh vốn được khởi dựng từ lâu đời trên một gò đất cao ở cuối làng, mặt quay hướng Đông Nam. Căn cứ nội dung minh văn khắc trên tượng Quan Thế Âm cho biết: Vào thời Lê Sơ (1449) ngôi chùa đã được nhiều người cung tiến tiền của vào việc tôn tạo chùa và tạc tượng Phật, tiêu biểu nhất là pho tượng Quan Âm được tạo tác bằng đá còn bảo lưu nguyên vẹn đến ngày nay. Trải qua thời gian, chùa được nhân dân nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Năm 1950, thực hiện lệnh tiêu thổ kháng chiến, chùa bị dỡ bỏ. Đến năm 1954, nhân dân dựng tạm 3 gian chuôi vồ nhỏ để thờ Phật trên nền xưa đất cũ. Năm 2018, chùa được dựng lại toàn bộ bao gồm các công trình: Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà khách. Chùa Cung Kiệm đã được UBND tỉnh xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hóa, Quyết định số 1598/CT ngày 30/11/1996.

Trong chùa hiện bảo lưu được một số hiện vật quý như bia đá, hệ thống tượng Phật được tạo tác công phu, nghệ thuật trong đó tiêu biểu và giá trị nhất là  pho tượng Quan Thế Âm được tạo tác từ hai khối đá tách rời có niên đại sớm nhất Việt Nam, đồng thời là pho tượng Quan Thế Âm thời Lê Sơ duy nhất được tạc vào năm Kỷ Tỵ, niên hiệu Thái Hòa thứ 7 (1449).

Căn cứ nghệ thuật tạc tượng và truyền thuyết về Quan Thế Âm lưu truyền ở Việt Nam có thể thấy pho tượng Quan Thế Âm chùa Cung Kiệm thể hiện ứng thân của Nam Hải Quan Âm (thường được biết đến với tên gọi Quan âm Diệu Thiện, còn gọi là Quan Âm Nam Hải hoặc cách gọi khác của Quan Thế Âm Bồ tát) là vị Bồ tát đại từ đại bi, có thể hiện ra được 33 hóa thân, cứu 12 loại đại nạn, tôn hiệu là “Đại từ Đại bi cứu khổ cứu nạn Quan Thế Âm Bồ tát”. Tín ngưỡng thờ Quan Thế Âm bắt đầu từ Ấn Độ, Tây Vực, sau được truyền đến Trung Quốc, Nhật Bản… và Việt Nam. Vì lòng từ bi cứu khổ cứu nạn chúng sinh, ngài tùy cơ hóa hiện. Ban đầu, Quan Thế Âm được tôn tượng theo hình tướng nam giới. Sau khi đạo Phật được du nhập và phát triển ở các nước viễn Đông, Quan Thế Âm được chuyển hóa và tôn tượng theo hình tướng nữ giới.

Tượng Quan Thế Âm chùa Cung Kiệm hiện được bảo quản trong khám, đặt trên bục cao, sát vách tường phía sau, bên phải tòa Thượng điện. Tổng thể pho tượng cao 88,7cm, được tạo tác trong tư thế ngồi thiền, bán kiết già, đường nét chạm khắc tinh tế, mềm mại. Khuôn mặt bầu, phúc hậu toát lên vẻ từ bi của nhà Phật. Đây là pho tượng đá duy nhất được tạo tác từ hai khối tách rời gồm phần thân tượng và bệ tượng. Phần bệ cao 36,9cm và phần thân tượng cao 51,8cm. Trên cả 2 phần pho tượng đều khắc minh văn, có tất cả 67 chữ cung cấp thông tin về niên đại tạo tác và địa chỉ, tên các tín chủ công đức.

Tượng Quan Âm chùa Cung Kiệm

Đầu pho tượng Quan Thế Âm đội mũ thiên quan được trang trí rất tỉ mỉ với các đồ án hoa sen, hoa mai, hoa dây cách điệu. Thân tượng Quan Thế Âm được tạc trong tư thế ngồi tọa thiền bán kiết già, lộ nửa bàn chân phải. Tay trái đặt trên đầu gối trái, tay phải đưa ra phía trước, bàn tay khép hờ. Trên đầu tượng đội mũ thiên quan, mặt trước, chính giữa mũ chạm nổi họa tiết hoa sen, xung quanh điểm xuyết các họa tiết hoa mai. Khuôn mặt tượng thon gọn, thanh tú với dáng vẻ nữ tính, nhưng vẫn toát lên vẻ từ bi của nhà Phật. Đôi mắt khép hờ, sống mũi cao, miệng mỉm cười an nhiên, thùy tai chảy dài, cổ kiêu ba ngấn. Trên mình tượng khoác hai lớp áo, trước ngực đeo dây anh lạc, chính giữa khắc hình hoa mai 9 cánh. Giữa bụng có dải lụa được thắt nút tạo thành hai dải lụa rủ xuống lòng bàn chân.

Phần bệ đá đặt tượng được làm thành 3 phần: trên cùng là bệ sen gồm những bông sen, cánh sen và hoa dây trên bề mặt. Khoảng giữa thắt lại, chạm khắc sóng nước, giữa sóng nước đó chạm nổi hai con thủy quái đang ngoảnh mặt vào nhau. Đôi thủy quái đang trong tư thế ngóc cao đầu, vượt lên sóng biển,  ngoảnh mặt vào nhau cùng đội lấy đài sen. Hình tượng đôi thủy quái đội đài sen có nguồn gốc từ truyền thuyết Quan Âm Quá Hải trong kinh Phật kể về tích Quan Âm vượt biển nhìn xuống dưới thấy đám thủy quái đang hoành hành dữ dội. Bà đã ra tay cứu vớt chúng sinh và thuần phục đám thủy quái. Nên hình tượng này thường được gắn với hình ảnh quái vật đội tòa sen rước Quan Âm. Phần cuối của bệ đá là 2 bậc gờ đá hình vuông.

Điểm độc đáo đáng chú ý của pho tượng Quan Âm chùa Cung Kiệm là phần minh văn khắc trên tượng. Minh văn pho tượng Quan Âm chùa Cung Kiệm có tất cả 67 chữ (39 chữ khắc trên lưng tượng, 28 chữ khắc trên bệ tượng) cung cấp thông tin về niên đại tạo tác và địa chỉ, tên các tín chủ công đức. Nội dung phần chữ Hán khắc trên lưng tượng như sau:

Chữ Hán:

黎朝第三皇帝大和 己巳七年北江中路武寧縣儉社信主陶銀阮氏边阮凌陶氏條阮閉阮氏少等

        Phiên âm:

“Lê triều Đệ tam hoàng đế Thái Hòa Kỷ Tỵ thất niên. Bắc Giang Trung lộ, Vũ Ninh huyện, Kiệm xã tín chủ: Đào Ngân, Nguyễn Thị Biên, Nguyễn Lăng, Đào Thị Điều, Nguyễn Bế/ Bé, Nguyễn Thị Thiểu đẳng”.

Dịch nghĩa:

“Năm Kỷ Tỵ (1449) niên hiệu Thái Hòa thứ 7 triều vua thứ 3 nhà Lê. Các tín chủ ở xã Kiệm, huyện Vũ Ninh, lộ Bắc Giang Trung gồm: Đào Ngân, Nguyễn Thị Biên, Nguyễn Lăng, Đào Thị Điều, Nguyễn Bế/ Bé, Nguyễn Thị Thiểu”.
        Chữ Hán:

“大和七年歲次己巳本社信主陶銀阮氏边阮閉阮氏少阮凌陶氏條等”

Phiên âm:

“Thái Hòa thất niên, tuế thứ Kỷ Tỵ, bản xã tín chủ: Đào Ngân, Nguyễn Thị Biên, Nguyễn Bế/ Bé, Nguyễn Thị Thiểu, Nguyễn Lăng, Đào Thị Điều đẳng”.

Dịch nghĩa:

“Năm Kỷ Tỵ (1449) niên hiệu Thái Hòa thứ 7, các tín chủ người bản xã gồm: Đào Ngân, Nguyễn Thị Biên, Nguyễn Bế/ Bé, Nguyễn Thị Thiểu, Nguyễn Lăng, Đào Thị Điều.”

Tượng Quan Thế Âm chùa Cung Kiệm là pho tượng Quan Thế Âm thời Lê Sơ duy nhất có niên đại sớm nhất Việt Nam (năm 1449). Bên cạnh ý nghĩa về mặt niên đại lịch sử, pho tượng còn có ý nghĩa về lịch sử Phật giáo cũng như lịch sử tạo tượng Việt Nam nói chung và lịch sử tín ngưỡng thờ Quan Âm của người Việt nói riêng.

Với những giá trị nêu trên, tượng Quan Thế Âm chùa Cung Kiệm đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 41/QĐ-TTg ngày 30 tháng 01 năm 2023.