Đá kè móng tháp chùa Dạm

Đá kè móng tháp chùa Dạm trưng bày tại Bảo tàng Bắc Ninh

Từ năm 2011 - 2014, chùa Dạm tiến hành khai quật khảo cổ học tổng thể, quá trình khai quật trên diện tích hơn 300m² ở cả 4 cấp nền đã cho thấy chùa Dạm được xây dựng là một quần thể kiến trúc đồ sộ gồm 4 lớp kiến trúc xây cao dần lên theo độ cao của sườn nút trên tổng diện tích 7356m², mỗi cấp nên được kè 3 lớp đá vững chãi, có nhiều công trình khác nhau, trong đó chùa chiếm vị trí trung tâm, các kiến trúc tháp đá, cột đá nằm trong tổng thể chung của khu di tích. Đặc biệt, trong đợt khai quật năm 2012 các nhà khảo cổ học phát hiện 2 khối đá sa thạch màu vàng xám, kích thước cao: 27,5/18,5 cm; dài: 71/61 cm; rộng: 30,5/60cm được chạm hoa văn sóng nước, được xác định niên đại vào thời Lý, dùng để kè móng tháp công trình chùa Dạm. Căn cứ vào 2 khối đá này cùng các vật liệu kiến trúc được phát hiện đã cho thấy quy mô đồ sộ của chùa Dạm xưa kia. Hiện nay 2 khối đá này được đưa về Bảo tàng tỉnh để phục vụ công tác nghiên cứu và trưng bày phát huy giá trị di sản văn hóa.

Hiện vật đang được trưng bày tại khuôn viên ngoài trời Bảo tàng Bắc Ninh phục vụ công tác nghiên cứu, tìm hiểu và giới thiệu về khu di tích chùa Dạm tới công chúng khách tham quan trong và ngoài tỉnh.

Khai quật Khảo cổ học chùa Dạm giai đoạn 2011 - 2014

Chùa Dạm (còn có tên chữ là Đại Lãm tự, Thần Quang tự) được xây dựng ven sườn núi phía Nam của dải núi Dạm, xưa thuộc xã Lãm Sơn Trung, tổng Lãm Sơn Nam, huyện Quế Dương (nay thuộc địa bàn khu Tự Thôn, phường Nam Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Đây vốn là trung tâm Phật giáo lớn và cũng là một trung tâm của thần thoại, cổ tích, dân ca và lễ nghi tín ngưỡng. Chùa Dạm được Bộ Văn hoá Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hoá - Quyết định số 29 -VH/QĐ ngày 13/01/1964.

Tam bảo chùa Dạm

Theo thư tịch, sử sách như Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam nhất thống chí, Lịch triều hiến chương loại chí thì vào năm Quảng Hựu thứ nhất (1085), Nguyên phi nhà Lý - Ỷ Lan khi dạo chơi Đại Lãm Sơn có ý định xây chùa, và cho khởi công xây dựng từ năm 1086 - 1094, được coi là “Trung tâm Phật giáo lớn nhất của nước Đại Việt”.  Năm sau, 1087, vua Lý Nhân Tông đến thăm ngôi chùa đang xây, mở tiệc, làm thơ “Lãm Sơn dạ yến”. Sau gần mười năm xây dựng, năm 1094 chùa Dạm mới hoàn thành, được vua ban tên chùa là Cảnh Long Đồng Khánh, ban 300 mẫu ruộng tự điền (ruộng thuộc nhà chùa) để chùa có hoa lợi hương khói và các gia đình ở mé dưới núi được giao việc chuyên đóng - mở cửa chùa. Năm 1105, lại xây ba tháp đá ở chùa Lãm Sơn. Khi ấy, chùa có quy mô vô cùng nguy nga theo kiểu “chùa trăm gian”.