Đầu ngói ống thời Hán tại Thành cổ Luy Lâu

Di tích thành cổ Luy Lâu thuộc phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh là đô thị được hình thành, phát triển vào loại sớm và lớn bậc nhất ở phía Bắc Việt Nam, với số lượng và loại hình di tích, di vật phong phú, đa dạng nhất so với các khu di tích khác trong giai đoạn 10 thế kỷ đầu Công nguyên. Trong suốt quá trình tồn tại, Luy Lâu không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế mà còn là trung tâm văn hóa, tôn giáo với sự du nhập và phát triển của Phật giáo, sự truyền bá chữ Hán và Nho giáo vào nước ta.

Vào tháng 12/2017, Đoàn khai quật khảo cổ học của khoa Lịch sử - Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) tiến hành khai quật tại khu di tích thành cổ Luy Lâu nhằm phục dựng lại đời sống cư dân trong thành. Tại đây đã phát hiện được rất nhiều đầu ngói ống bị vỡ, dấu vết của công trình kiến trúc thời Hán ở khu vực khai quật. Đầu ngói là vật liệu kiến trúc có niên đại thời Hán, điều này chứng tỏ có nhiều kiến trúc nhà cửa và dinh thự trong thành Luy Lâu. Hiện vật cung cấp thêm bằng chứng để nghiên cứu về cuộc sống vật chất và tinh thần của cư dân Việt cổ tại Luy Lâu. Đầu ngói ống có hình mặt người, với 2 mắt, 1 mũi, 1 miệng, ngoài ngói có văn chải, bên trong có dấu vải, hoặc trang trí hoa sen in nổi, nhụy hoa là u tròn nổi cao, hoa có 7 hoặc 8 cánh, cánh hoa tạo bởi các u nổi hình giọt nước. Ngói làm từ đất sét pha lẫn các hạt nephrite, xương ngói cứng chắc. Ngói được làm bằng khuôn, đầu và thân làm riêng, sau đó ghép lại.

Một số đầu ngói ống khai quật tại Luy Lâu đang lưu giữ tại kho cơ sở Bảo tàng và Xúc tiến du lịch Bắc Ninh

Hiện nay, toàn bộ số đầu ngói ống thu được trong đợt khai quật khảo cổ này được lưu giữ bảo quản tại kho cơ sở của Bảo tàng và Xúc tiến du lịch Bắc Ninh. Tại đây, sưu tập hiện vật về văn hóa Luy Lâu khá phong phú, bao gồm hơn 400 hiện vật của các lần khai quật khảo cổ học tại khu vực thành Luy Lâu vào các năm 1986, 2000, 2001, 2008, 2012, 2014 cùng nhiều hiện vật khác do các cán bộ Bảo tàng dày công nghiên cứu sưu tầm, bao gồm các loại: vò, mảnh gốm, đầu ngói ống, ngói, gạch, bát, âu, mảnh khuôn đúc trống đồng… các hiện vật chủ yếu có niên đại từ thế kỷ I đến thế kỷ III. Đây là các hiện vật có ý nghĩa lịch sử đặc biệt quan trọng, minh chứng cho việc thành Luy Lâu trong lịch sử là một trung tâm kinh tế, chính trị của dân tộc ta, đồng thời cũng chứng minh sức sống của văn hóa Việt trong bối cảnh đã có sự tác động của văn hóa Hán.