Bệ đá giã cói làng Quế Ổ, xã Chi Lăng

Bệ đá giã cói hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Bắc Ninh có niên đại thời Nguyễn (đầu thế kỷ XX), do ông Nguyễn Đức Vân, thôn Quế Ổ, xã Chi Lăng, tỉnh Bắc Ninh hiến tặng Bảo tàng Bắc Ninh năm 2009.

Bệ đá giã cói làng Quế Ổ, xã Chi Lăng hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Bắc Ninh

Nghề đan cói ở Quế Ổ, Chi Lăng có lịch sử từ lâu đời. Để làm nên những sản phẩm từ cói đẹp đến tay người tiêu dùng phải trải qua nhiều công đoạn: chuẩn bị nguyên liệu (cắt cói, tước bỏ phần vỏ ở gốc, ngâm nước, phơi khô); giã cói thành sợi phẳng tiếp tục đem phơi khô để tránh nấm mốc; dùng đá mài cói cho trơn và nhẵn; đan cói tạo thành các sản phẩm như: làn, túi xách, bị, ró... Những công đoạn này đều tùy thuộc vào kinh nghiệm, đôi bàn tay khéo léo của người thợ và những dụng cụ hỗ trợ. Trong đó, bệ đá (cùng với chày gỗ) dùng để giã cói là một dụng cụ không thể thiếu. Gia đình ông Nguyễn Đức Vân là một trong nhiều hộ làm nghề đan cói ở Quế Ổ từ nhiều đời nay đã sử dụng bệ đá (cùng với chày gỗ) giã cói cho đến khoảng năm 1990 khi mua máy quay về thay thế mới không dùng nữa, cất giữ và hiến tặng cho Bảo tàng Bắc Ninh.

Bệ đá có chiều dài 60cm, rộng 38cm, cao 24cm, bề mặt không bằng phẳng để khi sử dụng chày giã xuống sẽ tạo thêm lực làm bẹp sợi cói. Vì bệ đá rất nặng và có độ bền cao nên được đặt cố định ở một vị trí thuận lợi nhất ở ngoài sân. Khi dùng thì mang cói đến giã.

Nguồn gốc lịch sử nghề đan cói: Theo sách Lịch sử Đảng bộ huyện Quế Võ, Quế Võ xưa có nghề đan bị ró và nghề dệt chiếu buồm ở Đại Toán. Sách Phong thổ Kinh Bắc thời Lê ghi: “Bốn thôn Đại Toán đều dệt chiếu buồm, nhưng chiếu buồm xã Quế Ổ thật là tốt”. Truyền thuyết về danh nhân thời Lê kể về Nguyễn Đăng như sau: Ông quê ở xã Đại Toán, tổng Đại Toán, huyện Võ Giàng, phủ Từ Sơn. Từ lúc thiếu thời, ông làm nghề đan và bán bị, ró. Đến tuổi 40 vẫn chưa được đi học. Một lần ông đi bán hàng qua sông Đuống thấy đứa trẻ bị mẹ mắng vì tội không chịu đi học, do đó ông quyết tâm đèn sách. Khi lên Thăng Long bán hàng, ông lân la đến hàng sách rồi làm ướt sách, xin phơi đền. Ông vừa giở từng trang đem phơi vừa phơi vừa học thuộc lòng ngay tại chỗ. Sau đó Nguyễn Đăng liên tiếp đỗ đầu các kỳ thi: thi Hương, thi Hội và khoa Nhâm Dần (1602) ông đỗ Hoàng giáp. Sau đó, Nhà vua mở thêm khoa thi “ứng chế” kén chọn nhân tài ngoại giao, ông lại đỗ đầu nên người đời gọi ông là “Tứ nguyên”. Năm 1613, ông được cử đi sứ sang bang giao với nhà Minh, với tài ứng đối kiệt xuất, Vua nhà Minh phong ông là “Trạng nguyên”. Trí sĩ về quê, ông mở trường dạy học tại làng Hán Đà, xã Hán Quảng, huyện Quế Võ. Hiện tại địa phương thôn Mai, xã Chi Lăng, huyện Quế Võ còn ngôi từ đường của dòng họ có thờ Hoàng giáp Nguyễn Đăng. Lăng mộ ông được đặt tại thôn Đồng cùng xã. Đền thờ ông được dân làng Hán Đà xây dựng và thờ phụng. Sách “Địa phương chí tỉnh Bắc Ninh qua tư liệu Hán Nôm”phần nghề thủ công dân gian có đoạn viết: Huyện Quế Dương có nghề đan chiếu buồm (đan chiếu cói, bị, ró) ở các xã Đại Toán, Quế Ổ, Mai Ổ, trong đó chỉ có xã Quế Ổ làm khéo nhất. Những sản phẩm của làng nghề đan cói ở Chi Lăng bao gồm: bị, ró, chiếu buồm, vỉ buồm… cũng được đưa vào giải thích trong Từ điển tiếng Việt.

Đan cói là nghề thủ công được truyền từ đời này sang đời khác, không có bí quyết làm nghề mà phổ biến để ai cũng có thể làm được (chỉ khác nhau ở mức độ đẹp xấu, cái này do trình độ và khả năng của mỗi người quy định) và chưa ai có tay nghề để được phong tặng nghệ nhân. Chưa có tư liệu nào cho biết ông Tổ của nghề đan cói là ai. Người dân thôn Đồng kể rằng, xưa làng thờ bà tổ truyền nghề đan cói cho dân làng vào ngày 7 tháng Giêng hàng năm nhưng cũng không rõ lai lịch của bà Tổ nghề. Trong “Quế Ổ Nguyễn Đức tộc phả” của dòng họ Nguyễn Đức ở đây có tư liệu ghi chép về Quế quận công Nguyễn Đức Uyên là đời thứ 10, thuộc chi Ất, là con của Ân quận công Nguyễn Đức Nhuận. Hiện không rõ năm sinh năm mất của ông, chỉ biết ông sống vào khoảng nửa cuối thế kỷ XVII, phục vụ cho thế lực Chúa Trịnh: Dương vương Trịnh Tạc (1606 - 1682), Khang vương Trịnh Căn (1633 - 1709) và Nhân vương Trịnh Cương (1686 - 1729). Ông là người trí dũng song toàn, thuở nhỏ đã theo cha là là Ân quận công Nguyễn Đức Nhuận Nam chinh đánh Chúa Nguyễn Hiền và tiễu trừ họ Mạc ở Cao Bằng, nhiều lần lập được công lớn. Đến khi Ân quận công mất, ông lại thay cha nắm binh quyền, lập nhiều kỳ tích được Chúa Trịnh vô cùng yêu mến, thăng chức Thự vệ, ban tước Quận công, lại đi dẹp yên giặc ở Ninh Thiếp ở châu Bố Chính, sau 3 năm hoàn thành công việc, quay về Triều, ông được Vương hết lời khen ngợi, ban cho chức Đề lĩnh tứ thành quân vụ, kiêm trấn thủ các xứ: Lạng Sơn, Hải Dương, An Quảng. Khi làm quan Đề lĩnh tứ thành ở Hải Dương, ông đã có công lao lớn trong việc đắp đê ở 2 xã Dương Am và Ngãi Am, tổng Ngải Am, phủ Vĩnh Bảo, tỉnh Hải Dương (nay thuộc xã Trấn Dương, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng) được nhân dân ở đây tôn làm Thành hoàng và nhang khói thờ phụng.

Vùng đất Trấn Dương xưa là một xã nằm ở vùng cửa sông ven biển, cư dân sinh sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nước, đặc biệt là vùng cửa sông, với các bãi bồi luôn rộng mở nên rất thuận lợi cho việc trồng cói và làm nghề đan lát chiếu cói. Làng nghề phát triển mạnh mẽ trong những năm 1960 - 1970 với sản phẩm chiếu cói Trấn Dương nổi tiếng. Có thể, nghề đan cói ở Quế Ổ xuất hiện từ thời gian này và do Quế quận công Nguyễn Đức Uyên mang về truyền nghề cho dân làng.

 Giá trị văn hóa (lễ hội) của nghề đan cói: Khảo sát 5 làng nghề đan cói ở xã Chi Lăng cho thấy, các làng đều có lệ làng vào tháng 2 Âm lịch hàng năm. Chỉ riêng thôn Đồng có ngày giỗ Tổ nghề đan cói vào ngày 7 tháng Giêng Âm lịch - là ngày hóa của bà Tổ truyền nghề cho dân làng. Đây cũng là ngày lễ khai xuân, sau nghi lễ thờ cúng này, dân làng mới tiến hành cày cấy trồng trọt và làm nghề đan lát. Từ chiếc ró của xã Chi Lăng mà dân khu phố Guột, phường Việt Hùng, thị xã Quế Võ đã có trò chơi chạy Ró truyền thống. Gọi là chạy Ró vì hoạt động của trò chơi cần dùng đến chiếc Ró - một chiếc túi rộng được đan bằng cói thường dùng đựng thóc lúa. Trong trò chơi thì chiếc ró dùng để đựng một bộ trang phục của đủ mọi giới, mọi ngành nghề như bộ quần áo nam nữ công nhân, bộ đội, áo tứ thân, áo the khăn xếp… Khi chơi trò này, mọi người vừa chạy vòng tròn vừa hóa trang mà không được đặt chiếc ró xuống đất. Kết thúc trò chơi, ai mặc trang phục nhanh, hoàn chỉnh và đẹp thì được trao giải nhất. Từ đời này sang đời khác, người dân làng Guột vẫn giữ gìn truyền dạy cho con cháu đời sau trò chơi chạy Ró. Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Quế Võ cũng lập hồ sơ đưa chạy Ró vào danh sách những trò chơi cần được bảo tồn.

Bệ đá giã cói là một dụng cụ truyền thống không thể thiếu của làng nghề đan cói ở thôn Quế Ổ, xã Chi Lăng. Ngày nay, với sự hỗ trợ của máy quay, công đoạn giã cói thành sợi nhẹ nhàng, nhanh và đẹp hơn, góp phần làm tăng năng xuất và chất lượng của sản phẩm.