Chiếc hòm gỗ của Chi bộ Cộng sản đầu tiên

Hiện trong kho cơ sở của Bảo tàng Bắc Ninh số 2 lưu trữ và bảo quản nhiều hiện vật gốc gắn liền với cuộc đời hoạt động cách mạng các nhà lãnh đạo tiền bối của Đảng và Nhà nước ta như: Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt, Lê Quang Đạo… trong đó có chiếc hòm gỗ. Hiện vật được đồng chí Ngô Gia Tự và các chiến sĩ cách mạng dùng để đựng tài liệu khi hoạt động bí mật ở số nhà 5D Hàm Long, Hà Nội từ năm 1928 đến năm 1929 để chuẩn bị cho sự thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên và Đông Dương Cộng sản Đảng - một trong ba tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chiếc hòm được ông Trần Nhật Anh, con trai trưởng của đồng chí Trần Văn Cung, Bí thư Chi bộ Cộng sản đầu tiên, sau này là Hiệu phó - Bí thư Đảng ủy trường Đại học Nhân dân (Đại học Kinh tế Quốc dân) trao tặng Bảo tàng vào năm 2005.

Theo lời ông Trần Nhật Anh: Đây là chiếc hòm gỗ mà bố của ông, đồng chí Ngô Gia Tự và các đảng viên Chi bộ Cộng sản đầu tiên dùng để cất giấu tài liệu bên trong, bên trên đặt một chiếc đèn dầu thắp sáng các cuộc họp ban đêm tại số nhà 5D Hàm Long, Hà Nội. Bố ông cũng sử dụng mặt hòm thành bàn làm việc. Chiếc hòm gỗ là một trong số tài sản có giá trị lớn của ngôi nhà 5D, nơi Kỳ bộ Bắc Kỳ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên thuê năm 1928 làm trụ sở hoạt động bí mật, giao cho bố mẹ ông đến ở và trông nom. Bố ông bấy giờ đang làm việc tại nhà máy, còn mẹ ông (bà Nguyễn Thị Liên) ở nhà nội trợ và bảo vệ cơ sở. Vốn là người gốc Nghệ An, bố mẹ ông hoàn hảo trong vai một cặp vợ chồng từ quê ra thành phố kiếm sống. Lúc mới đến ở nhà 5D, gia sản của bố mẹ ông không có gì ngoài số đồ dùng cần thiết do tổ chức sắm cho. Đồng chí Nguyễn Phong Sắc (lúc này là Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên Hà Nội) cho chở thêm bàn ghế ở nhà đến và sắm sửa thêm nồi niêu để các đồng chí ở cơ quan có chỗ nấu ăn. Năm 1977, sau khi bố ông mất, chiếc hòm được đưa về nhà thờ họ ở Nghệ An.   

          Trở lại cuối năm 1928, phong trào đấu tranh của công nhân ngày càng lên cao, sự giác ngộ giai cấp của hội viên và quần chúng được nâng cao, xu hướng cộng sản chủ nghĩa ngày càng rõ rệt. Trước tình hình đó, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên không còn đủ khả năng lãnh đạo, cần phải có một tổ chức chặt chẽ hơn, có cương lĩnh rõ ràng, có phương pháp hoạt động đúng đắn mới có thể đáp ứng được những đòi hỏi của phong trào, lãnh đạo phong trào đi lên theo con đường cách mạng vô sản. Những thanh niên tiên tiến trong ban lãnh đạo Kỳ bộ Bắc Kỳ và Tỉnh bộ Hà Nội của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên nhận thức rõ những bức xúc của lịch sử và xu hướng tất yếu của phong trào cách mạng Việt Nam đã bí mật họp tại số nhà 5D phố Hàm Long, Hà Nội để thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Việt Nam vào tháng 3 năm 1929.

Số nhà 5D phố Hàm Long, Hà Nội là một trong số 4 nhà 5A, 5B, 5C, 5D cùng dãy nhà gạch một tầng của một gia đình tư sản ở Hà Nội cho người lao động nghèo từ quê ra Hà Nội mưu sinh. Ngôi nhà 5D có lợi thế bởi bên trái giáp một hẻm nhỏ thông sang phố Lê Văn Hưu, khi bị “động” các đồng chí đang họp có thể luồn ra phía sau vượt qua bức tường theo ngõ này thoát ra ngoài. Nhà chỉ có một gian, diện tích 24 m², phía sau có sân nhỏ, bếp, một khoảnh vườn um tùm cây cối mọc dại và nơi tập kết thùng vệ sinh của cả dãy phố nên ít người qua lại. Tài sản giá trị nhất chỉ có bộ tràng kỷ và chiếc hòm dùng để cất giấu tài liệu. Thường xuyên đi lại và làm việc tại nhà 5D có các đồng chí Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Phong Sắc, Đỗ Ngọc Du, Trịnh Đình Cửu… Tại số nhà 5D nhiều cuộc trao đổi, thảo luận của các đồng chí trong tổ chức cộng sản, xoay quanh vấn đề phải tổ chức Đảng Cộng sản ở Việt Nam để lãnh đạo cuộc đấu tranh cách mạng của quần chúng, dần đi đến thống nhất về tư tưởng và phương hướng hoạt động.

Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Đảng ta được thành lập tại nhà 5D gồm các đồng chí: Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Trần Văn Cung, Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du, Dương Hạc Đính và Nguyễn Tuân. Đồng chí Trần Văn Cung (bí danh Quốc Anh) được cử làm Bí thư chi bộ. Tại hội nghị này, chi bộ đã đề ra một số nhiệm vụ trước hết là tiến tới thành lập Đảng Cộng sản, việc phát triển tổ chức công hội, nông hội, việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin.

Các đồng chí tham gia sáng lập Chi bộ cộng sản đầu tiên (từ trái qua phải): Nguyễn Đức Cảnh, Trịnh Đình Cửu, Trần Văn Cung, Đỗ Ngọc Du, Ngô Gia Tự

          Có thể nói, chiếc hòm gỗ là một tài sản có giá trị của nhà số 5D phố Hàm Long, Hà Nội. Chiếc hòm đã minh chứng cho một trong những sự kiện quan trọng trong quá trình thành lập Đảng cộng sản Việt Nam.