Những hiện vật quý của đồng chí Ngô Gia Tự

Đồng chí Ngô Gia Tự (1908 - 1935), quê Tam Sơn, Bắc Ninh là một trong những người sáng lập Đông Dương Cộng sản Đảng (ĐDCSĐ) - một trong ba tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam và là Bí thư Chấp ủy Nam Kỳ đầu tiên. Trong gần 9 năm “hoạt động cách mạng” (1926 - 1935), trong bất kỳ hoàn cảnh nào đồng chí cũng không ngại hy sinh gian khổ, luôn nêu cao ý chí cách mạng tiến công, vượt lên khó khăn hoàn thành nhiệm vụ. Đồng chí đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp vĩ đại của cách mạng nước ta.

Hiện trong kho lưu trữ của Bảo tàng Bắc Ninh số 2 có nhiều hiện vật quý gắn liền với cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Ngô Gia Tự. Nhóm hiện vật bao gồm: đồ dùng sinh hoạt gia đình, đồ dùng thời kỳ hoạt động cách mạng, hiện vật khi bị bắt đưa ra tòa xét xử.

Đèn tọa đăng sử dụng trong cuộc họp của Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ đề ra chủ trương “Vô sản hóa” tại nhà đồng chí Ngô Gia Tự, ngày 28/9/1928

          1. Đồ dùng sinh hoạt trong gia đình đồng chí Ngô Gia Tự bao gồm: Sập gỗ (BTBN 451) gia đình đồng chí đã sử dụng những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Các đồng chí trong Chi Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Tam Sơn cũng đã hội họp và nghỉ ngơi tại đây. Bát ăn cơm (BTBN 819), Ấm trà (BTBN 820), Ống cắm bút (BTBN 821) là kỷ vật của gia đình vì khi còn sống đồng chí Ngô Gia Tự vẫn thường sử dụng. Đèn tọa đăng (BTBN 452) không chỉ dùng thắp sáng ban đêm của gia đình đồng chí mà còn thắp sáng trong cuộc họp của Kỳ bộ Bắc Kỳ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đêm 28/9/1928 tại nhà đồng chí Ngô Gia Tự đề ra chủ trương “vô sản hóa”, cử các thành viên trong hội xuống đồn điền, hầm mỏ, xí nghiệp, trường học và các địa phương cùng lao động, cùng ăn, cùng ở với công nhân để tuyên truyền cách mạng. Thực hiện chủ trương này, Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ đã phân công đồng chí Ngô Gia Tự và Nguyễn Đức Cảnh đặc trách theo dõi và vận động công nhân toàn kỳ.

          2. Đồ dùng thời kỳ hoạt động cách mạng có: Áo cánh (BTBN 822), Hòm gỗ (BTBN 872), Khung xe đạp (BTBN 448), Mảnh cối đá (BTBN 429).

Áo cánh sưu tầm của bà Nguyễn Thị Hoa (86 tuổi), thị xã Sơn Tây, Hà Tây năm 2003. Bà Hoa kể lại: Bà và bà Yến (vợ đồng chí Trần Văn Cung) là đôi bạn rất thân. Bà thường xuyên qua lại hoạt động ở số nhà 5D, phố Hàm Long, Hà Nội. Tại đây, bà quen đồng chí Ngô Gia Tự. Hai người thường xuyên trò chuyện và rất thân nhau. Chiếc áo là kỷ vật duy nhất của đồng chí Tự mà bà Hoa còn giữ lại. Đồng chí Ngô Gia Tự thường mặc chiếc áo này khi làm việc ở số nhà 5D, Hàm Long, Hà Nội và dùng để cải trang hoạt động cách mạng những năm 1928 - 1929.  

Hòm gỗ đồng chí Ngô Gia Tự và các chiến sĩ cách mạng dùng để đựng tài liệu khi hoạt động bí mật ở số nhà 5D Hàm Long, Hà Nội từ năm 1928 đến năm 1929 để chuẩn bị cho sự thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên và ĐDCSĐ - một trong ba tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chiếc hòm được ông Trần Nhật Anh, con trai trưởng của đồng chí Trần Văn Cung, Bí thư Chi bộ Cộng sản đầu tiên trao tặng bảo tàng năm 2005. Theo lời ông Trần Nhật Anh: Đây là chiếc hòm gỗ mà bố của ông, đồng chí Ngô Gia Tự và các đảng viên Chi bộ Cộng sản đầu tiên dùng để cất giấu tài liệu bên trong, bên trên đặt một chiếc đèn dầu thắp sáng các cuộc họp ban đêm tại số nhà 5D Hàm Long, Hà Nội. Bố ông cũng sử dụng mặt hòm làm bàn làm việc. Chiếc hòm gỗ là một trong số tài sản có giá trị lớn của nhà 5D, nơi Kỳ bộ Bắc Kỳ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên thuê năm 1928 làm trụ sở hoạt động bí mật, giao cho bố mẹ ông đến ở và trông nom. Bố ông bấy giờ đang làm việc tại nhà máy, còn mẹ ông (bà Nguyễn Thị Yến) ở nhà nội trợ và bảo vệ cơ sở. Vốn là người gốc Nghệ An, bố mẹ ông hoàn hảo trong vai một cặp vợ chồng từ quê ra thành phố kiếm sống. Lúc mới đến ở nhà 5D, gia sản của bố mẹ ông không có gì ngoài số đồ dùng cần thiết do tổ chức sắm cho. Đồng chí Nguyễn Phong Sắc (lúc này là Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên Hà Nội) cho chở thêm bàn ghế ở nhà đến và sắm sửa thêm nồi niêu để các đồng chí ở cơ quan có chỗ nấu ăn. Năm 1977, sau khi bố ông mất, chiếc hòm được đưa về nhà thờ họ ở Nghệ An.  

Mảnh cối đá đồng chí Ngô Gia Tự và các hội viên Chi Hội Thanh niên Tam Sơn dùng để tán thuốc nổ chế vũ khí những năm 1926 - 1929. Đây nguyên là chiếc cối đá của gia đình cụ Ngô Gia Ký - anh của đồng chí Ngô Gia Tự. Trong thời kỳ hoạt động cách mạng ở địa phương, đồng chí Ngô Gia Tự đã vận động các đồng chí trong chi Hội Tam Sơn cùng nghiên cứu, tổ chức hoạt động bí mật bằng mọi biện pháp, tuyên truyền cách mạng, vận động quần chúng tham gia tiêu diệt địch, chế thuốc nổ làm vũ khí đánh giặc là một sáng kiến táo bạo của đồng chí Ngô Gia Tự và các đồng chí trong Chi Hội Tam Sơn.

Khung xe đạp, phần còn lại của chiếc xe đồng chí Ngô Gia Tự và Chi Hội Tam Sơn đã dùng làm phương tiện đi lại trong thời gian hoạt động ở địa phương năm 1926 - 1929.

          3. Hiện vật khi bị bắt đưa ra tòa xét xử: Ghế quan tòa (BTBN 449) và Vành móng ngựa (BTBN 450) của Tòa thượng thẩm Hà Nội dùng xét xử đồng chí Ngô Gia Tự ngày 16/3/1931.

Trước khi phiên tòa Thượng thẩm diễn ra, đồng chí Ngô Gia Tự đã phải trải qua 2 lần ra tòa: lần thứ nhất là Tòa án Bắc Ninh mở phiên xét xử Ngô Gia Tự và 40 chiến sĩ cộng sản, kết án tử hình vắng mặt đồng chí vì tội tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và ĐDCSĐ ở Bắc Ninh ngày 8/3/1930. Lần thứ hai là phiên tòa ngày 27/1/1931 của Tòa án Bắc Ninh. Trước khi ra tòa, từ ngày 9/1 - 24/1/1931, đồng chí đã ba lần phải trả lời thẩm vấn trước Dự thẩm của Tòa án Bắc Ninh. Quan dự thẩm lúc đó là Bùi Bằng Đoàn chủ tọa, phó chánh án ngồi ghế biện lý, quan lục sự là Chu Toàn Chữ, thư ký Hoàng Bá Gia, thời gian thẩm vấn bắt đầu từ chiều ngày 9 tháng Giêng năm 1931. Tòa án Bắc Ninh vẫn y án khổ sai chung thân về tội “làm cộng sản”, rồi giam đồng chí ở nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội). Ngô Gia Tự đã làm đơn chống án lên Tòa thượng thẩm Hà Nội. Tòa Thượng thẩm đã tiến hành phúc thẩm lại bản án của Tòa án Bắc Ninh.

Tại phiên tòa Thượng thẩm, Chủ tọa M.Rooge, phụ thẩm Verong và Vũ Ngọc Hoành khép Ngô Gia Tự vào hai tội: thứ nhất là lập ra Chi bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên và Chi bộ cộng sản ở Bắc Ninh, thứ hai là mưu sát Nguyễn Tuân tức Kim Tôn. Khi được hỏi về các tội Ngô Gia Tự đều nói là không biết gì cả. Mặc dù không có chứng cớ để buộc tội, song Tòa Thượng thẩm vẫn y án khổ sai chung thân và giam đồng chí ở nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội). Bộ ghế quan tòa và vành móng ngựa này còn được dùng để xét xử đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt và nhiều chiến sĩ cộng sản khác.                                                                                                                                                                                                                        

Ngoài những hiện vật trên, trong kho lưu trữ của Bảo tàng còn có nhiều hình ảnh và tư liệu về quê hương, gia đình, thân thế sự nghiệp của đồng chí Ngô Gia Tự trong đó có bài dịch “Ngô Gia Tự trả lời thẩm vấn trước phòng Dự thẩm Tòa án tỉnh Bắc Ninh ngày 9,22,24/1/1931; Ngọ báo Hà Thành ngày thứ bẩy 8/3/1930 đăng tin Tòa án Bắc Ninh xử vụ cộng sản cả thảy có 41 người (có danh sách cụ thể), 4 người còn trốn chưa bắt được trong đó có Ngô Gia Tự. Ngọ báo Hà Thành số ngày thứ Hai 10/3/1938 đăng bài Việc cộng sản ở Bắc Ninh, hai người phải tội tử hình có đưa tin Nguyễn Tuân khai Ngô Gia Tự tức Ngô Sĩ Quyết đứng quản cố tỉnh bộ Bắc Ninh bị kết án xử tử.

Những hình ảnh tài liệu hiện vật trên mang giá trị lịch sử và tinh thần to lớn, phản ánh chân thực và sinh động về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng cao cả của đồng chí Ngô Gia Tự. Qua đó giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, tri ân sự hy sinh của các thế hệ cha ông và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.