Gạch “Lý gia đệ Tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo”

Trong kho cơ sở Bảo tàng Bắc Ninh số 2 đang lưu giữ nhiều hiện vật gốc quý giá của chùa Phật tích, trong đó có 2 viên gạch khắc dòng chữ Hán “Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo”.

Chùa Phật Tích tên chữ là Vạn Phúc tự, thuộc xã Phật Tích (huyện Tiên Du cũ), nay là xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh. Chùa tọa lạc trên sườn núi Phật Tích là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng và linh thiêng bậc nhất của vùng Kinh Bắc được xây dựng vào thời nhà Lý. Đây không chỉ là trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt xưa mà còn là di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc sắc của dân tộc.

Theo sách “ Đại Việt Sử Ký toàn thư” và các dấu tích còn lại cũng như các di vật tìm thấy ở khu vực chùa, thì Vạn Phúc tự được xây dựng vào khoảng thế kỷ thứ VII-X và được xây dựng thành Đại danh lam vào triều đại vua Lý Thánh Tông năm Đinh Dậu, niên hiệu Long Thụy, Thái Bình thứ 4 (1057). Thời kỳ này, Phật giáo phát triển cực thịnh và được xem là quốc giáo. Chùa Phật Tích trở thành nơi sinh hoạt tôn giáo quan trọng, đồng thời phản ánh sự hưng thịnh của văn hóa và nghệ thuật thời Lý. Trải lịch sử trên 1000 năm qua, chùa xưa tháp cũ không còn, nhưng dấu tích nền móng, những viên gạch chân tháp và pho tượng Phật A Di Đà thời Lý là những minh chứng sống động cho Đại danh lam chùa Phật Tích thời Lý.

Viên gạch có niên hiệu “Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” nghĩa là gạch được tạo tác vào năm thứ 4 niên hiệu Long Thụy Thái Bình của vị vua thứ ba nhà Lý (tức năm 1057). Đây là niên hiệu của vua Lý Thánh Tông trong giai đoạn từ năm 1054 đến năm 1058. Trong kho tàng hiện vật khảo cổ học thời Lý, loại gạch có dòng chữ “Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” được xem là một trong những hiện vật tiêu biểu và có giá trị đặc biệt quan trọng. Đây là loại gạch mang niên đại sớm của triều Lý còn được phát hiện cho đến ngày nay, phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật kiến trúc cũng như dấu ấn lịch sử của vương triều Lý dưới thời vua Lý Thánh Tông.

Gạch “Lý Gia Đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” niên đại thời Lý (thế kỷ XI - XIII) phát hiện ở khu vực Chùa Phật Tích, xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh, được bảo quản, lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Bắc Ninh số 2

Đây là một trong những loại gạch được phát hiện qua nhiều đợt khai quật khảo cổ học tại các di tích lớn thời Lý như Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), Chùa Phật Tích (Bắc Ninh) và Tháp Tường Long (Hải Phòng). Gạch có hình chữ nhật, chiều dài 22,7cm, rộng 18,8cm, cao 6cm, nặng 4,35kg. Năm 2008, khi tiến hành đào móng phục vụ trùng tu Tam bảo, các nhà nghiên cứu đã phát hiện nền móng tháp cổ thời Lý nằm sâu dưới lòng đất phát hiện nhiều hiện vật quý cùng nhiều loại gạch có hình dáng, kích thước khác nhau: hình chữ nhật, hình vuông, hình tam giác phía trên có trang trí hoa văn. Trong đó, loại gạch in minh văn thường được sử dụng ở những công trình kiến trúc quan trọng có quy mô lớn của Triều đình và công trình Phật giáo lớn thời Lý như: nền tháp, tường tháp, sân. Tại chùa Phật Tích, gạch “Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” được sử dụng để xây móng và thân ngọn tháp Phật. Ở Hoàng thành Thăng Long, loại gạch này còn được cho là từng dùng trong việc xây dựng tháp Báo Thiên - một công trình nổi tiếng của kinh thành Thăng Long xưa. Dù trải qua nhiều biến thiên lịch sử, hiện vật vẫn bảo tồn được hình dáng và phần lớn nội dung minh văn, cho thấy trình độ kỹ thuật xây dựng phát triển cao của người Việt thời Lý.

Việc phát hiện viên gạch tại Chùa Phật Tích có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học. Hiện vật góp phần khẳng định niên đại cũng như quy mô xây dựng của ngôi chùa trong giai đoạn Phật giáo phát triển rực rỡ dưới triều Lý. Ngày nay, viên gạch “Lý Gia Đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” không chỉ là hiện vật khảo cổ quý giá mà còn là minh chứng sinh động cho thời kỳ hưng thịnh của văn hóa Đại Việt dưới thời nhà Lý, góp phần giúp hậu thế hiểu thêm về lịch sử dân tộc và truyền thống văn hiến lâu đời của quê hương Kinh Bắc - Bắc Ninh.