NGHIÊN MÀI MỰC

Nghiên mài mực hiện đang được lưu giữ và bảo quản tại Bảo tàng Bắc Ninh là một trong những vật dụng trong bộ “Văn phòng tứ bảo” của quan lại, văn nhân, thầy đồ thường sử dụng mài mực tàu để viết, vẽ thời kỳ Việt Nam sử dụng văn tự chữ Hán, trước năm 1945. “Văn phòng tứ bảo” (bốn vật quý trong văn phòng) là những đồ dùng vô cùng quan trọng, không thể thiếu trong thư phòng của các nhà nho xưa, gồm có: giấy, mực nho (hay còn gọi là mực Tàu), bút lông, nghiên mực.

Nghiên mài mực (Niên đại: Thời Nguyễn - Đầu thế kỷ XX) tại Bảo tàng Bắc Ninh

Nghiên (Hán Việt: Nghiễn) là một dụng cụ dùng để mài và chứa mực Tàu. Mực Tàu thường được đông đặc thành những thỏi mực. Khi cần mực để viết, người xưa bôi một chút nước lên đầu thỏi mực rồi chà nó lên mặt phẳng của nghiên để mài. Trên nghiên có thể có một chỗ nhỏ để chứa nước. Về sau, chỗ chứa nước này trở thành chỗ chứa mực. Nước thường được chứa trong một món đồ bằng sứ, khi cần thì lấy rưới lên nghiên. Tính toán số lượng nước đổ vào nghiên sao cho chuẩn xác để khi mài mực có được độ sánh vừa ý Nghiên có thể làm từ đất sét, đồng, thiếc, sắt hoặc sứ. Nghiên xuất hiện cùng thời với mực, có hình dạng như một miếng ngói có một chỗ trũng, dẹt để mài mực và chứa mực dùng vào việc viết chữ. Đối với văn nhân, thư gia nghiên là người bạn quý, vật quý vì nó được chế tác bằng ngọc, đá quý, cẩm thạch, có thể cũng chỉ bằng đá thường hay sành. Một chiếc nghiên tốt bao giờ mài cũng trơn và không nghe tiếng kêu. Trong bốn vật quý, nghiên tuy không giữ vai trò then chốt nhưng được các văn nhân xưa xem trọng hơn cả, bởi nó gắn bó cả đời với người sử dụng, xem nghiên như miếng ruộng, bút như cây cày, rất cần thiết cho đời sống: “Nghiên ruộng bút cày”. Với mỗi ông đồ, tại thư phòng hay không gian viết chữ đều có bốn vật quý gọi là văn phòng tứ bảo gồm giấy, bút, mực, nghiên. Có lẽ, trong xã hội hiện đại, ít ai quan tâm đến điều này, song giá trị bất biến của tứ bảo vẫn không thể tách rời trong quá trình cho chữ của các ông đồ. Viết một bức đại tự, đôi câu đối hay bức thư pháp cần mài mực một cách khoan thai để cho hồn lắng đọng rồi tập trung tinh thần thả hồn vào con chữ. Có lẽ vì thế mà nghiên bút là vật dụng không thể tách rời của văn nhân.

Nghiên mài mực tại Bảo tàng Bắc Ninh có niên đại thời Nguyễn (đầu thế kỷ XX); kích thước: dài: 11cm; rộng: 8cm; trọng lượng: 200gr. Nghiên có dạng nắp đậy, mặt dưới nghiên và nắp đậy bằng gỗ, mặt trên bằng đá, phía thành trên tạo gờ nổi 0,5cm để nước và mực trong quá trình mài và khi sử dụng không bị tràn ra ngoài, phía đầu gờ thành trang trí hoa văn hoa lá khắc nổi. Lòng nghiên rộng bằng tạo hình trái đào phẳng, có độ sâu vừa phải để sử dụng mài mực và chấm bút lông lấy mực được thuận tiện.

Người xưa cho rằng nghiên đá là vật linh để trấn giữ thư phòng, là nơi tụ hội khí tinh anh của trời đất, là biểu tượng của học vấn, văn hóa, nghệ thuật và truyền thống lâu đời. Hiện vật của gia đình bà Nguyễn Mai Thanh (số 3 phố Cầu Am, phường Vạn Phúc, quận Hà Đông, Hà Nội) sưu tầm và lưu giữ. Tháng 12 năm 2022, bà Nguyễn Mai Thanh (số 3 phố Cầu Am, phường Vạn Phúc, quận Hà Đông, Hà Nội) đã chuyển giao cho Bảo tàng Bắc Ninh hiện vật trên để phục vụ công tác nghiên cứu và trưng bày nhằm góp phần gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị những di sản văn hóa vật thể độc đáo của quê hương, đất nước trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay./.