Sách “Di sản văn hóa về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh”

Trong những năm qua, hoạt động nghiên cứu khoa học được Bảo tàng đặc biệt quan tâm. Hàng năm, Bảo tàng đều thực hiện những đề tài khoa học trong đó có đề tài “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh, góp phần phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa” (năm 2011). Trên cơ sở kế thừa những nội dung cơ bản của các đề tài, Bảo tàng đã tiến hành biên soạn và xuất bản cuốn sách “Di sản văn hóa về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh” vào năm 2012.

Ngoài lời giới thiệu và phụ lục, cuốn sách gồm 405 trang được chia làm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung về truyền thống hiếu học khoa bảng tỉnh Bắc Ninh - Kinh Bắc.

Chương 2: Di sản văn hóa về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh.

Chương 3: Chính sách của Nhà nước và sự quan tâm của nhân dân các địa phương đối với việc học hành khoa bảng.

Bắc Ninh - Kinh Bắc có thế đất núi sông hùng vĩ linh thiêng, hội tụ tinh hoa của trời đất nên sớm là địa bàn cư trú của người Việt. Vùng đất này còn là cái nôi của Nho Giáo, đất khoa bảng nổi tiếng của cả nước, một miền quê được sử sách và người đời truyền tụng, ngợi ca:

“Một giỏ sinh đồ

Một bồ ông Cống

Một đống Trạng nguyên

Một thuyền bảng nhỡn”.

Gần 1.000 năm (từ khoa thi đầu tiên năm 1075 đến khoa thi cuối cùng năm 1919) với tổng số 188 khoa thi lấy đỗ 2.971 nhà khoa bảng, Kinh Bắc xưa chiếm đến 677 vị và hơn 1.000 vị cử nhân tú tài, Bắc Ninh theo địa danh hành chính hiện nay có 393 vị (có danh sách thống kê cụ thể trong trang 21).

Truyền thống khoa bảng của Bắc Ninh - Kinh Bắc với nhiều đặc điểm tiêu biểu như: Người đỗ thủ khoa kỳ thi đầu tiên của cả nước; vị Trạng nguyên đầu tiên của cả nước; vị được phong danh hiệu là Lưỡng quốc Trạng nguyên, người đỗ đầu 4 kỳ thi được mệnh danh là Tứ nguyên… Trên quê hương Bắc Ninh xưa nảy nở biết bao nhân tài, bao dòng họ tiêu biểu, nhiều làng xã nổi tiếng có nhiều người đỗ đạt cao. Các nhà khoa bảng Kinh Bắc là rường cột của cả nước với những đóng góp to lớn trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao... làm rạng rỡ những trang sử của dân tộc, cho vùng đất Kinh Bắc và dòng họ. Với những đóng góp to lớn đó, họ được nhân dân các làng thờ làm thành hoàng và hậu thần. Đặc biệt có nhiều nhà khoa bảng có công dạy vua chúa và những môn sinh thành đạt ở Quốc Tử Giám thời phong kiến…

Đó là những nội dung quan trọng trong 67 trang của chương 1. Ngoài ra, trong chương này còn giới thiệu công tác quản lý, bảo tồn, trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa về truyền thống hiếu học khoa bảng tỉnh Bắc Ninh.

Trong chương 2 “Di sản văn hóa về truyền thống hiếu học khoa bảng tỉnh Bắc Ninh” giới thiệu về hệ thống các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Hệ thống di sản văn hóa vật thể bao gồm: hệ thống các di tích nho học; hệ thống các di tích thờ danh nhân khoa bảng của các làng xã tỉnh Bắc Ninh như đình, chùa, đền, miếu và hệ thống các di tích thờ danh nhân khoa bảng thuộc các gia tộc, dòng họ. Các di sản văn hóa phi vật thể gồm có: các tài liệu văn bản Hán Nôm; phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo, lễ hội cùng những truyền thuyết, truyện kể dân gian, ca dao tục ngữ, dân ca phản ánh về truyền thống khoa bảng của nhân dân Bắc Ninh. Có thể nói đây là nội dung trọng tâm của cuốn sách, được trình bày trong 238 trang.

Nếu như những di sản văn hóa vật thể tồn tại được nhiều người biết đến thì những di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, khoa học và nhân văn cao được lưu truyền bằng trí nhớ, truyền miệng, chữ viết, diễn xướng dân gian rất phong phú và sinh động như “tục môn sinh” của những người học cùng một thầy, “tục quý nghĩa” giữa một số làng xã cùng quý trọng một thầy… Những tín ngưỡng tế lễ thờ cúng các danh nhân khoa bảng ở các di tích văn hóa như tín ngưỡng dâng cỗ chay ở làng Bảo Tháp, nghi thức nước cá tế thần ở làng Đình Tổ có liên quan đến danh nhân khoa bảng Lê Văn Thịnh. Đặc biệt là 27 giai thoại, truyền thuyết, truyện kể được chọn lọc từ hàng trăm câu chuyện về các vị đại khoa trên toàn tỉnh mà Bảo tàng sưu tầm được. Đây là những câu chuyện kể về nhân vật có thật, có tên tuổi, có nguồn gốc xuất thân, quê quán và sự kiện rõ ràng góp phần vào việc trị quốc an dân trong suốt chiều dài lịch sử.

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, di sản văn hóa nói chung và di sản văn hóa về truyền thống hiếu học - khoa bảng tỉnh Bắc Ninh nói riêng cần được bảo tồn và phát huy mạnh mẽ trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, thiết thực phục vụ sự nghiệp giáo dục, đào tạo, sử dụng nhân tài. Đây là nội dung chủ yếu trong 83 trang của chương 3: “Chính sách của Nhà nước và sự quan tâm của nhân dân địa phương đối với việc học hành - khoa cử”. Nội dung những chính sách của nhà nước đối với việc học hành khoa cử được viết theo trình tự niên đại từ thời Phong kiến đến những chính sách đào tạo và sử dụng nhân tài của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ năm 1945 đến nay và những thành tựu to lớn trong công tác giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng nhân tài của tỉnh Bắc Ninh từ sau cách mạng tháng Tám 1945 đến nay.

Quá trình biên soạn sách “Di sản văn hóa về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh” Ban biên tập đã sử dụng tư liệu điều tra nghiên cứu khảo sát trực tiếp tại các địa phương trong tỉnh là chủ yếu, sau đó là tư liệu lưu trữ của Bảo tàng và các cơ quan tỉnh Bắc Ninh, tư liệu lưu trữ của các cơ quan TW như: Viện Thông tin khoa học xã hội, Viện nghiên cứu Hán Nôm... Thông qua nội dung cuốn sách này, người đọc sẽ tiếp thu được nhiều lượng thông tin khác nhau. Từ những vấn đề chung về truyền thống hiếu học khoa bảng tỉnh Bắc Ninh với những đặc điểm tiêu biểu nhất cùng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh, những chính sách của nhà nước và sự quan tâm của nhân dân tỉnh Bắc Ninh đối với việc học hành khoa cử... góp phần thêm những thông tin quan trọng để hiểu sâu sắc và đầy đủ hơn về truyền thống hiếu học khoa bảng tỉnh Bắc Ninh trong lịch sử.