ĐỀN THỜ 18 TIẾN SĨ HỌ NGUYỄN - KIM ĐÔI

Bắc Ninh - Kinh Bắc là vùng đất cổ, có truyền thống khoa bảng hiếu học nổi tiếng trong cả nước. Theo địa danh hành chính hiện nay, tỉnh Bắc Ninh có gần 400 vị đỗ đại khoa, gồm: 14 Trạng nguyên, 8 Bảng nhãn, 20 Thám hoa; 343 Tiến sĩ, 8 Phó bảng và gần 1000 vị Cử nhân, Tú tài... Trong đó dòng họ Nguyễn - Kim Đôi là một trong những dòng họ tiêu biểu nhất của tỉnh Bắc Ninh về truyền thống hiếu học, khoa bảng dưới thời phong kiến với 18 vị đỗ đại khoa (Tiến sĩ). Hiện nay, tại khu phố Kim Đôi, phường Kim Chân, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh còn ngôi đền thờ 18 Tiến sĩ họ Nguyễn đã được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp bằng xếp hạng di tích cấp Quốc gia, Quyết định số 100-VH/QĐ, ngày 21/1/1989.

Đền thờ 18 Tiến sĩ họ Nguyễn xưa thuộc làng Dủi Quan, tổng Đạo Chân, huyện Võ Giàng, phủ Từ Sơn, xứ Kinh Bắc. Theo các tư liệu cho biết, đền thờ  được khởi dựng vào thời Lê Sơ (cuối thế kỷ XV). Đây là nơi tôn thờ tiên tổ và các vị khoa danh dòng họ Nguyễn. Trải thời gian và chiến tranh, đền thờ 18 Tiến sĩ họ Nguyễn - Kim Đôi đã bị tàn phá chỉ còn lại nền móng, sau này được dòng họ cùng nhân dân khôi phục, tu bổ tôn tạo lại. Hiện trong đền thờ còn lưu giữ được nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị lịch sử như: gia phả, bia đá, ngai, bài vị, hoành phi, câu đối… đây là những tài liệu, hiện vật quý minh chứng cho quá trình hình thành và phát triển của dòng họ. Đồng thời, đền thờ cũng là nơi ghi danh tên tuổi, khoa danh, công trạng của 18 vị Tiến sĩ có nhiều công lao đóng góp to lớn cho dân cho nước dưới các triều đại phong kiến Việt Nam. Theo sách “Các vị đại khoa tỉnh Bắc Ninh” do Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh tái bản năm 2015, 18 vị Tiến sĩ ở Kim Đôi gồm: Nguyễn Nhân Bỉ đỗ khoa Bính Tuất - 1466, tham gia Hội Tao đàn nhị thập bát tú, giữ chức Thượng thư bộ Binh. Được triều đình cử đi sứ nhà Minh (Trung Quốc); Nguyễn Xung Xác đỗ khoa Kỷ Sửu - 1469, thành viên Hội Tao đàn, làm quan đến chức Lễ bộ tả Thị lang; Nguyễn Nhân Thiếp đỗ khoa Bính Tuất - 1466 và khoa Hoành Từ, sau được thăng Thượng thư bộ Lại; Nguyễn Nhân Dư đỗ khoa Nhâm Thìn - 1472, làm quan đến chức Hiến sát sứ; Nguyễn Nhân Đạc đỗ khoa Ất Mùi - 1475, giữ chức Hàn lâm kiểm thảo, Hàn lâm hiệu lý; Nguyễn Củng Thuận đỗ khoa Bính Thìn - 1496, giữ chức Thượng thư bộ Lại, Trung Khánh bá; Nguyễn Nhân Bị đỗ khoa Tân Sửu -1481, làm quan đến chức Hàn viện Kiểm thảo, sau thăng Binh bộ Thượng thư, dự Tao Đàn nhị thập bát tú, từng phụng mệnh đi sứ phương Bắc. Nguyễn Bá Tấn đỗ khoa Kỷ Mùi - 1499, là con cụ Nguyễn Nhân Trù. Giữ chức Hiến sát sứ tỉnh Thái Nguyên; Nguyễn Dũng Nghĩa đỗ đại khoa năm Quý Sửu - 1493. Chức Giám sát ngự sử, thăng Thượng thư bộ Công; Nguyễn Đạo Diễn đỗ khoa Bính Thìn - 1496, giữ chức Hiến sát sứ; Nguyễn Hoành Khoản đỗ khoa Canh Tuất - 1490, làm quan đến chức Hiến sát sứ tỉnh Thái Nguyên; Nguyễn Nhân Huân đỗ bảng nhãn khoa Bính Thìn - 1496, làm quan đến chức Lễ bộ Thượng thư, khi mất được tặng hàm Thiếu bảo. Nguyễn Nhân Kính đỗ khoa Bính Thìn - 1496, giữ chức Thượng thư bộ Hình, 2 lần được cử đi sứ; Nguyễn Lý Quang đỗ khoa Mậu Thìn - 1508. Nguyễn Lý Quang cùng Tiến sĩ Đàm Thận Huy tử tiết khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê; Nguyễn Nhân Lượng đỗ khoa Bính Thìn - 1556, chức Thượng thư bộ Lại; Nguyễn Năng Nhượng (thụy Giác Trai), đỗ khoa Nhâm Tuất 1562, làm quan chức Hộ bộ thượng thư, tước Đạo phái hầu, trung với nhà Mạc, chống lại nhà Trịnh, tử tiết tại Lục Đầu giang. Được gia tặng phong Thượng đẳng thần; Nguyễn Quốc Quang đỗ khoa Canh Thìn - 1700, Ông làm quan đến chức Đại Lý Tự khanh, Tu Thận Doãn, Sơn Tây Lữ Tham chính, Nghệ An sứ Tham chính; Nguyễn Tất Thông đỗ khoa Tân Sửu - 1481, chức tri huyện Lập Thạch.

Tòa Tiền tế - Đền thờ 18 Tiến sĩ họ Nguyễn - Kim Đôi

Có thể nói đền thờ 18 Tiến sĩ họ Nguyễn - Kim Đôi là một trong những địa chỉ đỏ, tiêu biểu về truyền thống hiếu học, khoa bảng của tỉnh Bắc Ninh. Tại đền thờ còn lưu giữ 01 tấm bia đá ghi chép về công tác khuyến học, khuyến tài. Từ xa xưa dòng họ Nguyễn - Kim Đôi đã đặc biệt quan tâm, động viên, khích lệ, ban thưởng cho những người đạt thành tích cao trong học tập, thi cử, văn bia có đoạn chép: “Trong dòng họ Nguyễn ở xã Kim Đôi có ông tước Trung Khánh bá có để lại 1 mảnh ao ở xứ Chú Đột để ban thưởng khích lệ cho những người đời sau kế nghiệp đỗ tiến sĩ. Ai dám thay đổi hay hủy hoại thì trời đất sẽ chu diệt”.

Ngày nay, các thế hệ con cháu dòng họ Nguyễn - Kim Đôi phát huy tinh thần hiếu học, khoa bảng của cha ông, nhiều người có học hàm, học vị cao, một số con em dòng họ giữ những vị trí quan trọng trong Đảng, chính quyền, có nhiều đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.

Trao quỹ khuyến học cho con, em dòng họ Nguyễn tại đền thờ

Hàng năm, tại đền thờ dòng họ tổ chức nói chuyện về truyền thống khoa bảng của dòng họ với cháu, học sinh sinh viên là con em trong họ, trong làng, nhằm ôn lại truyền thống hiếu học của cha ông, tạo động lực cho thế hệ sau tích cực học tập, noi gương cha anh góp phần xây dựng dòng họ, quê hương. Đồng thời định kỳ vào mùng 3 tết Nguyên đán hàng năm dòng họ tổ chức trao quỹ khuyến học cho các con, cháu là học sinh, sinh viên trong dòng họ đạt thành tích cao trong học tập và 5 năm 1 lần dòng họ tổ chức lễ vinh danh các Tiến sĩ, Thạc sĩ là con, cháu trong họ. Đây là hoạt động mang ý nghĩa giáo dục cao, nhằm động viên, khích lệ thế hệ trẻ tiếp bước cha anh tích cực rèn đức, luyện tài xây dựng quê hương, đất nước ngày một giàu đẹp, văn minh./.