CỤM DI TÍCH LÀNG DIỀM ĐIỂM DU LỊCH VĂN HÓA TÂM LINH

Làng Diềm còn có tên chữ là Viêm Xá, xưa thuộc tổng Châm Khê, huyện Võ Giàng, phủ Từ Sơn (nay là khu phố Viêm Xá, phường Hòa Long, thành phố Bắc Ninh). Nơi đây là một trong 49 làng Quan họ gốc nổi tiếng của vùng Kinh Bắc, điểm du lịch văn hóa tiêu biểu của quê hương Bắc Ninh. Đến với làng Diềm chúng ta được được chiêm bái những di tích lịch sử nổi tiếng như đình Diềm, ngôi đình có bức cửa võng “độc nhất vô nhị”, đền Vua Bà - Thuỷ tổ Quan họ và Đền Cùng, Giếng Ngọc và những làn điệu dân ca Quan họ mượt mà đằm thắm nghĩa tình được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2009.

Đình Diềm - một trong những ngôi đình cổ của xứ Bắc

Đình Diềm là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo của vùng Kinh Bắc - Bắc Ninh hiện còn bảo tồn được đến ngày nay. Đây là một trong những ngôi đình nổi tiếng xứ Bắc được dân gian truyền tụng trong câu ca:

“Thứ nhất là đình Đông Khang

Thứ nhì Đình Bảng vẻ vang đình Diềm”.

Đình toạ lạc trên khu đất đẹp đầu làng, quay hướng Nam. Đình thờ đức Thánh Tam Giang - vị tướng của Triệu Quang Phục có công đánh giặc Lương vào thế kỷ thứ VI. Ngôi đình hiện nay là công trình được nhân dân tu dựng lại sau khi hòa bình, còn giữ được khá nguyên vẹn kiến trúc của ngôi đình cổ, trên câu đầu tòa Tiền tế còn lưu giữ dòng chữ Hán: “Lê triều Chính Hòa thập tam niên lục nguyệt nhị thập ngũ nhật lương thời thượng lương” (tức là thượng lương được cất vào giờ tốt ngày 25 tháng 6 năm Chính Hòa thứ 13 - 1692) cho biết ngôi đình được dựng vào thời Lê Trung Hưng. Trong đình còn lưu giữ được nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật như: Cuốn Thần phả chữ Hán chép tay về sự tích “Thánh Tam Giang”, 28 đạo sắc phong, hoành phi, câu đối, tượng thờ, đồ thờ tự v.v… Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đình Diềm đã được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1964.

Đình Diềm không những đồ sộ về dáng vẻ, đẹp về kiến trúc mà còn hấp dẫn du khách bởi bức cửa võng tại gian giữa tòa tiền tế, được tạo tác đẹp chạy dài từ thượng lương xuống sàn đình, nghệ thuật chạm khắc tỉ mỉ, tinh tế với đề tài Tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng), Tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai), trúc hóa long, tiên cưỡi mây, hoa lá cách điệu… với nghệ thuật chạm thủng, chạm nổi, chạm kênh bong tinh xảo, thể hiện bàn tay tài nghệ và nghệ thuật sắp đặt của người nghệ sĩ. Toàn bộ bức cửa võng được làm bằng gỗ, sơn son thếp vàng rực rỡ. Với những giá trị về lịch sử, nghệ thuật năm 2019 bức cửa võng đình Diềm đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Đền Cùng, Giếng Ngọc

Đền cùng giếng ngọc: Theo truyền thuyết ngôi đền có từ thời Lý thờ “Nhị Nhân Thần Nữ” là hai nàng công chúa Ngọc Dung và Thủy Tiên. Tương truyền, bấy giờ làng Diềm còn hoang sơ nằm dưới chân núi Kim Lĩnh. Hai nàng liền bèn xin phép vua cha cho về đây để diệt trừ thú dữ, giúp dân làng tránh tai họa. Sau này, khi vua cha đặt kho quân lương “Thủ Khố Ngân Sơn” dưới chân núi Kim Lĩnh, hai nàng liền tự nguyện xin được trông nom, quản lí kho quân lương này. Rồi nhằm ngày tiết Thanh Minh (3/3 âm lịch), hai nàng cùng hướng về kinh thành lạy ba lạy rồi khấn “chúng con xin mãi mãi ở lại chốn này để phù giúp dân lành” rồi hóa tại đây. Dân làng tri ân công ơn hai nàng liền lập đền thờ dưới chân núi Kim Lĩnh và đặt tên đền là Đền Cùng, trước đền là Giếng Ngọc. Các cụ cao lão trong làng cho biết, dân làng Viêm Xá có được giọng hát “vang, rền, nền, nảy” với độ tinh xảo bậc nhất xứ Kinh Bắc chính là nhờ được uống nguồn nước trong lành, tươi mát của Giếng Ngọc.

Theo nhân dân cho biết hai nàng rất linh thiêng, hàng năm tại đây đã thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến chiêm bái cầu may, do vậy trong dân gian truyền tụng câu ca:

“Dù ai đi lễ bốn phương

Không bằng linh hiển thắp hương Đền Cùng”

Đền Vua Bà  - thờ Thủy tổ Quan họ

Đền Vua Bà: Theo các tư liệu lịch sử ngôi đền được khởi dựng từ lâu đời, thờ đức vua Bà - Thuỷ tổ của những làn điệu dân ca Quan họ mượt mà, đằm thắm ca ngợi tình yêu quê hương, đất nước đã đi vào thơ ca:

… “Thủy tổ Quan họ làng ta

Những lời ca xướng Vua Bà sinh ra

Xưa nay nam nữ trẻ già

Ai mà ca được ắt là hiển vinh”

Trải qua thời gian và chiến tranh, ngôi đền được trùng tu nhiều lần, đến nay trên thượng lương tòa tiền tế còn dòng chữ Hán khắc năm tu sửa đền vào thời Nguyễn (1924). Trong đền bảo lưu được nhiều hiện vật có giá trị như: hoành phi “Vương Mẫu giới phúc” được tạo tác năm 1924, và dòng lạc khoản còn ghi đền có 3 đôi câu đối, nội dung ghi công đức của vua Bà, ngai thờ, bài vị có dòng chữ Hán “Đương cảnh thành hoàng nương tử Nhữ Nương Nam Hải đại vương”, tại cung cấm đặt ba quả cầu bằng gỗ sơn đỏ, tương truyền đây là những quả cầu được sử dụng trong hội thi để chọn phò mã của vua Hùng. Đền Vua Bà còn là nơi tổ chức canh hát Quan họ truyền thống, nơi đón những “bọn Quan họ” có “kết chạ” với làng quan họ Viêm Xá vào những dịp đầu xuân để tổ chức “hát canh” Quan họ. Tục “kết chạ” của các làng quan họ gốc là một loại hình sinh hoạt văn hóa tiêu biểu, độc đáo trong văn hóa Quan họ. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa đền Vua Bà đã được xếp hạng là di tích cấp Quốc gia năm 1994.

Đến với làng Diềm du khách không chỉ được tham quan các di tích lịch sử đẹp nổi tiếng, thưởng thức những làn điệu Quan họ mượt mà đằm thắm làm say đắm lòng người mà du khách như được thả hồn với thiên nhiên, với khung cảnh làng quê yên bình, chiêm ngưỡng công trình kiến trúc Nhà hát dân ca Quan họ và những con người có tấm lòng thân thiện, hiếu khách. Đặc biệt trong những dịp lễ hội, diễn ra từ ngày mùng 6 đến ngày mùng 8 tháng 2 âm lịch hàng năm đã thu hút hàng nghìn du khách trong và ngoài nước về tham quan chiêm bái.