DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐÌNH NGÂN CẦU

Ngân Cầu có tên Nôm làng Cát, xưa thuộc tổng Nội Trà, huyện Yên Phong, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh - nay thuộc xã Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. Đây là một làng cổ có lịch sử hình thành, phát triển từ lâu đời. Ngân Cầu xưa vốn là xóm Trại của làng Phú Mẫn. Vào thời Mạc, ông Trần Vi Nhân thi đỗ Tiến sĩ, sau khi “Ân tứ vinh quy” về quê đã chiêu tập thập họ và thân quyến lập thành làng lấy tên là Ngân Cầu. Trải trường trường kỳ lịch sử, các thế hệ người dân nơi đây đã tạo dựng nên những công trình văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng phục vụ cộng đồng, trong đó tiêu biểu là di tích đình Ngân Cầu.

Đình Ngân Cầu

Đình Ngân Cầu được khởi dựng vào năm Chính Hoà 4 (1683), vị trí nằm về phía Tây của làng. Thời Nguyễn, năm Thành Thái 15 (1905) trùng tu Đại đình và Hậu cung. Năm 1930, tổng Chờ mở trường học đặt tại đình Ngân Cầu, có 2 lớp học 50 - 60 học sinh là con em của các gia đình khá giả. Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, năm 1946 - 1947 tháo dỡ tòa Đại đình, còn lại 3 gian Hậu cung. Năm 1950, tháo dỡ tòa Hậu cung về dựng lại thành 2 gian để thờ cúng ở xóm Đầu làng gần Miếu, quay mặt hướng Tây - Nam. Năm 1986, nhân dân nối thêm 1 gian Hậu cung và xây 5 gian phía trước tòa Hậu cung. Năm 2002 - 2003, xây dựng lại đình gồm: Đại Đình và Hậu cung, quay mặt hướng Đông - Nam. Trong đình còn bảo lưu được nhiều hiện vật quý như: hoành phi, câu đối, sập thờ, giá văn, ngai thờ, bài vị và nhiều đồ thờ tự… chứa đựng giá trị, ý nghĩa về lịch sử, văn hóa.

Theo bản Thần tích được sao lưu tại đình, bản kê khai Thần tích - thần sắc năm 1938 và hiện trạng thờ tự cho biết đình Ngân Cầu thờ Thành Hoàng là Quý Minh đại vương và 1 vị hậu thần là Tiến sĩ Trần Vi Nhân. Lai lịch và công trạng của các Ngài có thể tóm lược như sau: Đời vua Hùng Duệ Vương có 2 người con gái tên là Tiên Dung công chúa và Mị Nương công chúa. Người thứ nhất gả cho Chử Đồng Tử quê ở Đạo Sơn Nam, phủ Khoái Châu, huyện Đông An, xã Đa Hòa. Còn cô em là Mị Nương công chúa gả cho Sơn Thánh, sau này Sơn Thánh được vua nhường ngôi cho. Lúc ấy Thục chúa là con vua nước Ai Lao nghe tin vua nhường ngôi cho Sơn Thánh bèn đem quân đến đánh. Sơn Thánh chiêu tập binh mã và các tướng tài để chuẩn bị đánh giặc. Đưa em là Nghi Lĩnh Hầu (Nguyễn Cẩn) làm tướng tiên phong. Quân Thục thua chạy Sơn Thánh dâng sớ tâu vua. Vua cho Sơn Thánh đem quân về bái tạ và phong là Nhạc phủ kiêm Thượng đẳng thần. Phong cho em Nghi Lĩnh Hầu là Quý Minh đại vương. Hai năm sau quân Thục lại chiêu tập binh mã sang đánh. Sơn Thánh cùng em là Nghi Lĩnh Hầu từ Lăng Sương động đem quân đánh Thục ở Lạng Sơn, nhân dân các nơi nô nức xin theo đánh giặc, quân giặc thua chạy nhưng Nghi Lĩnh Hầu (Quý Minh) không may bị trúng tên bị thương. Quân ta thắng trận trở về, đến xứ Kinh Bắc, Từ Sơn phủ, An Phong huyện, Nội Trà xã, nhân dân đem lễ ra đón mừng. Nghi Lĩnh Hầu (Quý Minh) thấy ở địa phận Phú Mẫn có một ngọn núi, một ao nước hình rồng nằm, ông qua đất ấy rồi hóa ở đó vào ngày 10/4. Sau đó mưa gió sấm chớp nổi lên, chỗ ông hóa đất đã đùn thành ngôi mộ lớn. Nhân dân xin được lập đền thờ ông và làm lễ tế. Nhà vua gia phong sắc chỉ, ban phong mỹ tự là Quý Minh đại vương Thượng đẳng thần.

Khi nhà Hồ cướp ngôi vua, ở đất Lam Sơn, Lê Lợi nổi dậy khởi nghĩa. Đạo quân của ông đi qua đình thờ Quý Minh, ông vào cầu xin âm phù đánh giặc. Sau khi đánh thắng giặc vua Lê Thái Tổ tặng phong: “Quý Minh hiển ứng đại vương”. Khi họ Mạc cướp ngôi nhà Lê, vua Lê Trang Tông được thần âm phù diệt Mạc lại phong mỹ tự “Quý Minh uy linh chiêm cảm đại vương”, sắc cho Nội Trà xã phụng thờ.

Đình Ngân Cầu còn thờ một vị hậu thần là Tiến sĩ Trần Vi Nhân, người làng Phú Mẫn, thị trấn Chờ. Năm 28 tuổi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ, xuất thân khoa Canh Tuất niên hiệu Cảnh Lịch 3 (1550) đời Mạc Phúc Nguyên. Ông làm quan các chức Gia hạnh đại phu, Lễ bộ Tả thị lang, Lễ bộ thượng thư, Tổng binh thiêm sự, tước Nhân Sơn bá. Sau khi thi đỗ và ra làm quan, ông về quê giúp dân làng Ngân Cầu xây dựng mở rộng làng xóm, xây đắp, mở đường, khai phá đất đai, giúp dân phát triển kinh tế. Dân làng Ngân Cầu tạ ơn công đức, tôn ông làm hậu thần “Tích vi Thượng đẳng thần” thờ tại đình làng để ghi nhớ muôn đời.

Ngày 15/06/2025, Lãnh đạo Bảo tàng và Xúc tiến du lịch trao Bằng xếp hạng di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh cho đình Ngân Cầu

Từ khi khởi dựng cho đến nay, đình Ngân Cầu luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng của cư dân địa phương, nơi duy trì nhiều tập tục văn hoá truyền thống, đặc biệt lễ hội truyền thống vào ngày mùng 8 -10 tháng Giêng hàng năm. Đây là sự kiện để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tỏ lòng tri ân công đức của Ngài, đồng thời thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, thể hiện truyền thống“Uống nước nhớ nguồn” tốt đẹp của dân tộc ta, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.

Với các giá trị tiêu biểu trên, đình Ngân Cầu đã được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa tại Quyết định số 975/QĐ-UBND ngày 06 tháng 06 năm 2025.