Tranh dân gian Đông Hồ - Vẻ đẹp văn hóa cổ truyền xứ Kinh Bắc

Đông Hồ là một làng Việt cổ nằm bên bờ Nam sông Đuống từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm tranh. Nghề làm tranh Đông Hồ đã đi vào câu ca.

Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về

Làng Mái có lịch có lề

Có ao tắm mát, có nghề làm tranh”

Theo thư tịch, tài liệu cổ, nghề làm tranh ở Đông Hồ đã xuất hiện từ thời Lê Sơ (TK XV) tồn tại, phát triển cho đến tận ngày nay. Trong lịch sử phát triển hàng trăm năm, tranh Đông Hồ đã trở thành 1 sản phẩm văn hóa tinh thần quen thuộc đối với người dân Việt Nam. Trải lịch sử, đến nay làng tranh dân gian Đông Hồ đã sản sinh nhiều thế hệ nghệ nhân làm tranh nổi tiếng như: Nguyễn Thế Thức, Vương Chí Long, Nguyễn Hữu Sam, Nguyễn Đăng Chế,…

Tranh Đàn lợn âm dương

Theo thống kê hiện nay làng nghề còn 02 gia đình sản xuất tranh với các nghệ nhân được nhà nước phong tặng gồm: Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh, Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả, Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm thuộc phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế chia sẻ về những bức tranh Đông Hồ

Tranh dân gian Đông Hồ là dòng tranh nổi tiếng, tiêu biểu và đặc sắc nhất trong 4 dòng tranh dân gian của Việt Nam. Dòng tranh này đặc biệt từ chất liệu làm tranh (giấy dó), sử dụng màu sắc (hoàn toàn từ tự nhiên), kỹ thuật in ấn cho tới quy trình chế tác (hoàn toàn thủ công).

Tranh Đông Hồ với các đề tài và nội dung phong phú, đa dạng qua cách thể hiện chủ yếu được đưa vào tranh như: Lịch sử ca ngợi những anh hùng dân tộc, phản ánh những chiến công hiển hách trong quá trình dựng nước và giữ nước; tranh thờ vẽ theo lễ giáo, phong tục, câu đối; tranh cảnh vật nói về lòng yêu quê hương, đất nước; tranh sinh hoạt phản ánh công việc đồng áng; chúc tụng thể hiện mơ ước ngàn đời của người lao động…

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả

Nét đặc sắc của tranh Đông Hồ là phần mầu sắc sử dụng trong tranh đều lấy hoàn toàn từ thiên nhiên, những gam màu cơ bản, không pha trộn như màu đỏ từ sỏi son hay gỗ vang, màu xanh từ lá tràm, màu đen từ than lá tre, màu trắng được lấy từ vỏ điệp…

Tranh dân gian Đông Hồ với màu sắc gần gũi, ấm áp rất đặc biệt mà có lẽ chỉ riêng Việt Nam mới có, sắc thái của tranh toát lên từ những hình ảnh được thể hiện trên tranh như: đám cưới chuột, đàn gà, đàn lợn, thiếu nữ hứng dừa, các bộ tranh tố nữ, tứ quý, tứ bình… Những hình ảnh thể hiện trong tranh vừa chân chất, gần gũi, vừa sâu sắc, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện đậm nét phong tục, tập quán, lễ hội, đình đám, văn hóa, con người Việt Nam.

Tranh vinh hoa -  phú quý

Tranh Đông Hồ là tranh in từ ván khắc gỗ. Người nghệ nhân sẽ vẽ mẫu rồi dùng ván cắt và khắc lên các bản gỗ ván in nét đen và ván in màu. Các bản ván in đi cùng với nhau tạo thành một bộ, bức tranh có bao nhiêu màu thì có bấy nhiêu ván in. Với tranh bộ, mỗi bộ có bốn bức, mỗi bức có ba, bốn màu, nên mỗi bộ tranh có thể có đến 16 ván.

Về kỹ thuật làm ván khắc: “ Muốn làm ván in tranh, Nghệ nhân Đông Hồ đầu tiên phải chọn mua gỗ thị, cưa ra từng đoạn theo khổ của tờ giấy dó làm tranh. Tiếp theo, nghệ nhân ngồi vẽ hình lên giấy úp lên miếng gỗ để vẽ đường nét của người hay vật. Tiếp đến Nghệ nhân ngồi chạm khắc tỷ mỉ, khéo léo theo đường nét, hình khỗi đã định. Bao giờ Nghệ nhân cũng chạm khắc ván nét trước và ván màu sau”.

Về quy trình in tranh: Tranh Đông Hồ được in theo phương pháp sấp ván và in bản màu trước, bản nét sau. (Một bức tranh có bao nhiêu màu sẽ in bấy nhiêu bản khắc màu, bản khắc nét chỉ có một và in sau cùng).

 Tranh dân gian Đông Hồ là một di sản văn hóa quý giá không chỉ của tỉnh Bắc Ninh mà của cả dân tộc Việt Nam. Việc giữ gìn, tôn vinh, phát triển nghề làm tranh dân gian Đông Hồ hiện nay là việc vô cùng cần thiết và cấp bách.

Hiện nay nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia và đang lập hồ sơ đề nghị UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa Phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Mỗi bức tranh vẽ lên những ước mơ vĩnh cửu của người dân lao động về một cuộc sống hòa thuận, đầy đủ và hạnh phúc, cũng như một xã hội công bằng và tốt đẹp. Tranh dân gian Đông Hồ đóng góp một phần không nhỏ trong việc bảo tồn và truyền những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, bên cạnh đó còn làm cho cuộc sống tinh thần của người Việt Nam trở nên phong phú hơn.

Tranh hứng dừa