Di tích lịch sử - văn hóa chùa làng Đông Sơn

Làng Đông Sơn, xã Liên Bão nổi tiếng với 3 ngôi chùa (chùa Nàng, chùa Ty, chùa Chân Khai), 3 ngôi đình (đình Đông, đình Xuôi, đình Cả) và 4 nghè (nghè Tàng, nghè Chợ, nghè Thượng và nghè Hạ). Trong kháng chiến chống Pháp cả 3 ngôi đình cùng chùa Ty, chùa Nàng và 4 nghè đều bị tiêu thổ kháng chiến, chỉ còn lại chùa Chân Khai được bảo lưu khá nguyên vẹn đến ngày nay.

Chùa Chân Khai được UBND tỉnh xếp hạng là di tích lịch sử văn hoá - Quyết định số 231/QĐ-CT ngày 20/02/2004.

 Chùa Chân Khai tọa lạc bên sườn núi Đông Sơn trên một khu đất rộng ở trung tâm của làng, mặt quay hướng Nam, phía trước là đường liên thôn và ao làng rộng lớn, không gian thoáng đãng, thâm nghiêm, phía sau và hai bên là khu dân cư sinh sống đông đúc. Theo nội dung văn bia “Trùng phúc tu huệ bi” dựng năm 1673 thì trước đó Đệ nhị cung tần Lương Thị Ngọc Ninh quê ở xã Yên Hòa, huyện Ý Yên, phủ Nghĩa Hưng là Thị nội trong phủ Nguyên Vương và Đệ nhị cung tần Đào Thị Vương đã công đức tiền của xây dựng chùa với nhiều công trình kiến trúc kiểu “nội công ngoại quốc” đồ sộ, cảnh quan u tịch. Năm 1645 chùa được trùng tu, tôn tạo nhiều công trình trong đó có Tiền đường, hai dãy Hành lang, Thượng điện, Thiêu hương. Năm 1963 chùa tiếp tục được trùng tu tôn tạo, gần đây nhất là vào năm 2010, 2018 với quy mô khang trang bề thế.

Chùa Chân Khai ngoài thờ Phật Thích Ca Mâu Ni- Người sáng lập, truyền giảng đạo ở miền bắc Ấn Độ vào thế kỷ 6 TCN, thờ tổ Đạt Ma có công truyền phật giáo vào Trung Quốc và thờ các vị tổ truyền đăng trải các đời thường trụ bản tự còn thờ tam tòa thánh mẫu (mẫu Thiên, mẫu Địa, mẫu Thủy) và đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo). Đặc biệt, chùa Chân Khai còn thờ thành hoàng làng Lê Viên Giác linh thông Đại vương, Thủy thần Vũ Trạch Đại vương và danh nhân khoa bảng của địa phương là Tiến sĩ Vũ Mộng Nguyên.

Theo các cụ cao niên trong làng cho biết: vào thời Lê - Trịnh có một vị tướng là Lê Viên Giác lánh nạn về ở ẩn trên núi Đông Sơn. Lúc đầu ở tại khu hòn đá gốc thông rồi khu nghè Thượng, sau vào ở khu chùa Chân Khai - vì vậy trước đây nhân dân vẫn có tục rước nước từ nghè về đình để thờ thần hoàng. Khi ở trong chùa, ông có nuôi một con khỉ vàng thường xuyên quấn quýt với chủ. Nhưng trong một lần đi vắng dài ngày, ông vẫn để xích làm khỉ bị đói, khi trở về, con khỉ đã cắn vào cổ ông đến chết, sau đó mối đùn thành mộ. Dân làng cho đó là thiên ý mới tìm hiểu biết được thân thế của ông rồi tôn ông làm thành hoàng, tạc tượng thờ ở chùa Chân Khai.

Tiến sĩ Vũ Mộng Nguyên, đỗ Đệ nhị giáp khoa thi thái học sinh năm Canh Thìn, niên hiệu Thánh Nguyên 1 (năm 1400) đời Hồ Quý Ly (đồng khoa cùng danh nhân Nguyễn Trãi). Năm 1407 cụ được hậu bổ làm quan trong Triều. Cụ là người tiết tháo, không hợp tác với giặc Minh, cáo quan lui về quê mở lớp dậy học. Sau đó “Buổi đầu nhà hậu Lê triệu cụ ra làm quan Tư Nghiệp kiêm Tế Tửu Quốc Tử Giám. Văn phong và danh vọng của cụ được nhiều người tôn phục” (theo Hoàng Lê Nhất Thống Chí). Văn thơ của cụ uyên bác và tao nhã còn để lại đến ngày nay cho thi đàn trên 20 bài thơ. Học trò của cụ nhiều người đỗ đạt cao, làm quan trong triều. Hàng năm trò về thăm thầy thường xuống ngựa ở đầu làng rồi đi bộ vào thăm tỏ lòng tôn kính thầy. Nơi các học trò xuống ngựa sau này dân Đông Sơn lập thành đền gọi là đền hạ mã. Ông mất năm 1443. Tác phẩm của ông có “Vi khê thi tập”, lưu truyền gồm 36 bài thơ chép trong “Toàn Việt Thi Lục”.

Ngôi chùa hiện nay có mặt bằng kiến trúc hình chữ Đinh gồm 5 gian Tiền đường và 3 gian Thượng điện, kết cấu kiến trúc bằng gỗ lim với hệ thống bộ vì kiểu “kẻ trường, con chồng trụ giá chiêng”. Mặt trước Tiền đường xây hai cột trụ lồng đèn, xung quanh tường bao được xây bằng đá. Ở đầu hồi Tiền đường là ban thờ Tam tòa Thánh Mẫu. Ở hai bên Thượng điện còn có hai ban thờ đặt tượng Thành hoàng làng và tượng danh nhân khoa bảng của quê hương là Tiến sĩ Vũ Mộng Nguyên. Bên trái Tam bảo là dãy hành lang gồm 5 gian, bộ khung gỗ lim, kiến trúc đơn giản với 2 hàng cột kiểu tiền bẩy, hậu bẩy quá giang kèo kìm. Chùa còn bảo lưu 2 pho tượng cổ có niên đại thời Lê là tượng Tiến sĩ Vũ Mộng Nguyên và tượng thành hoàng Lê Viên Giác và 1 tấm bia đá đặt trên lưng rùa chạm khắc cầu kỳ hình rồng chim thú, có hai mặt chữ Hán khắc vào 2 năm 1673 và 1685 ghi lại việc sửa chữa và cúng ruộng vào chùa; 1 quả chuông đồng “Làng Nàng tự chung” niên hiệu Minh Mệnh thứ 9 (1828) và 5 đạo sắc phong cho Thành hoàng làng vào các năm 1811, 1853, 1880, 1909 và 1924.

Chùa Chân Khai là di tích lịch sử văn hóa cổ xưa duy nhất của làng Đông Sơn còn bảo lưu được đến ngày nay. Chùa hiện là nơi sinh hoạt tâm linh của toàn thể nhân dân địa phương và du khách quanh vùng, góp phần vào việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng mối đoàn kết cộng đồng dân cư nơi đây.