Nguyên phi Ỷ Lan - Người phụ nữ 2 lần thay Vua trị quốc

Bắc Ninh - Kinh Bắc, vùng đất địa linh nhân kiệt - nơi giang sơn tụ khí đã sản sinh ra nhiều bậc hào kiệt xuất chúng của nước Việt. Cùng với những bậc anh hào, đất Kinh Bắc cũng là quê hương của nhiều bậc nữ nhi mà những đóng góp của họ đã được sử sách và người đời ghi nhận, góp phần tạo nên truyền thống vẻ vang của phụ nữ Việt Nam. Một trong những bậc nữ nhi ấy phải kể đến cô thôn nữ hái dâu miền Kinh Bắc - Nguyên Phi Ỷ Lan.

Tượng Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan.

Nguyên Phi Ỷ Lan là vợ vua Lý Thánh Tông, mẹ vua Lý Nhân Tông. Bà hai lần buông rèm nhiếp chính thay vua (chồng và con) trị quốc an dân, đắp đê phòng lụt, chống giặc ngoại xâm, chiêu hiền đãi sĩ, trọng dụng nhân tài, giúp dân chăm lo sản xuất, trồng dâu nuôi tằm, se tơ dệt lụa, cấm giết trâu bò, mở kho cứu đói, đổi mệnh cho cung nữ... Công lao đóng góp to lớn của người phụ nữ Kinh Bắc với quốc gia Đại Việt đã được lịch sử ghi danh và đưa vào hàng ngũ những nhà lãnh đạo chính trị kiệt xuất trong lịch sử phong kiến nước nhà.

Theo sử liệu ghi chép, triều Lý có một người phụ nữ nổi tiếng tài năng xuất chúng, tư chất thông tuệ hiếm có, đó là Nguyên Phi Ỷ Lan.

Nguyên phi Ỷ Lan sinh năm 1044, tên thật là Lê Khiết Nương, còn có tên khác là: Lê Thị Khiết, Lê Thị Yến Loan…tuy nhiên, bà được mọi người biết đến qua tên Ỷ Lan. Bà là con của ông Lê Công Thiết và bà Vũ Thị Tĩnh, quê ở Thổ Lỗi (còn có tên là làng Sủi), nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội.

Đến năm Ỷ Lan 12 tuổi, thì mẹ ốm mất, cha lấy mẹ kế họ Đồng, nhưng ít lâu sau ông cũng qua đời. Kể từ đó, bà sống với người mẹ kế, hai người rất hòa thuận, nhà làm ruộng nuôi tằm.

Năm 1063, vua Lý Thánh Tông đã 40 tuổi mà vẫn chưa có con trai để truyền ngôi. Nhà vua thường đi cầu tự ở các chùa, khi về chùa Dâu đi qua hương Thổ Lỗi, Ngài nhìn thấy từ xa có người con gái tựa vào cây lan và cất tiếng hát trong trẻo liền truyền đến hỏi chuyện. Vua thấy cô gái tuy ăn mặc quê mùa nhưng cử chỉ đoan trang dịu dàng, đối đáp phân minh. Sau đó, vua Lê Thánh Tông đưa người con gái ấy vào cung phong làm cung nhân, sau phong Ỷ Lan phu nhân (nghĩa là cô gái tựa gốc cây lan).

Mùa xuân năm 1066, Ỷ Lan sinh Hoàng tử Lý Càn Đức, ngay hôm sau lập làm Hoàng Thái tử. Nhà vua đổi niên hiệu, đại xá thiên hạ và phong Ỷ Lan phu nhân làm Thần phi…sau lại phong Ỷ Lan làm Nguyên phi, đứng đầu hàng phi trong cung, chỉ sau Thượng Dương Hoàng hậu.

Khi sống trong hoàng cung, Ỷ Lan không lấy việc chau chuốt nhan sắc làm trọng mà quan tâm đến hết thảy công việc của triều đình. Ỷ Lan khổ công học hỏi, miệt mài đọc sách, nghiên cứu kinh lý nên sau thời gian ngắn mọi người đều kinh ngạc trước sự hiểu biết uyên thâm của bà, triều đình khâm phục là người tài. Một lần vua Lý Thánh Tông hỏi Ỷ Lan về kế trị nước, nghe xong nhà vua phục lắm.

Tháng 2 năm 1069, vua Lý Thánh Tông thân chinh đi đánh Chiêm Thành và trao quyền nhiếp chính cho Nguyên phi Ỷ Lan. Cùng năm ấy, nước Đại Việt bị lụt lớn, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn. Nguyên phi Ỷ Lan với những kế sách trị nước đúng đắn, quyết đoán táo bạo nên loạn lạc được dẹp yên, dân đói được cứu sống nên được tôn thờ là Quan Âm. Vua Lý Thánh Tông đánh giặc lâu không thắng bèn trao lại quyền binh cho Lý Thường Kiệt, rồi đem một cánh quân nhỏ quay về. Đến châu Cừ (Tiên Lữ, Hưng Yên) thì nghe tin Ỷ Lan đã vững vàng đưa đất nước vượt qua muôn trùng khó khăn, giữ cảnh thái bình, thịnh trị. Nhà vua thấy hổ thẹn bèn quay ra trận đánh tiếp, bắt được vua Chiêm Thành là Chế Củ và 5 vạn dân. Năm 1070, vua Chế Củ đem đất 3 châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính để chuộc tội, đất nước ta bước đầu được mở rộng xuống phía Nam.

Tháng Giêng năm 1072, vua Lý Thánh Tông lâm bệnh nặng rồi qua đời, triều chính không tránh khỏi rối ren. Khi đó, Hoàng hậu Thượng Dương dựa vào thế lực của Thái sư Lý Đạo Thành gạt bỏ Ỷ Lan ra khỏi triều đình. Một thời gian sau (khoảng 4 tháng), với sự nỗ lực của Lý Thường Kiệt khi đó là Thái Úy, mới đưa Thái tử Càn Đức (con đẻ của Ỷ Lan) khi đó mới 7 tuổi lên nối ngôi, tức vua Lý Nhân Tông. Nhà vua phong Nguyên phi Ỷ Lan làm Hoàng Thái phi, sau đó phong là Linh Nhân Thái hậu nắm quyền buông rèm nhiếp chính.

Năm 1076, triều Tống phát đại binh sang xâm chiếm Đại Việt. Thái hậu Ỷ Lan đã bỏ qua hiềm khích cũ, điều Lý Đạo Thành từ Nghệ An về kinh thành phục chức Thái sư cùng mình điều khiển việc triều đình, huy động sức người sức của để Thái úy Lý Thường Kiệt chuyên tâm đánh giặc. Năm 1077, dưới sự chỉ huy của Lý Thường Kiệt, quân ta đã đánh tan quân Tống xâm lược tại phòng tuyến sông Như Nguyệt. Trong chiến thắng này, công lao của Thái hậu Ỷ Lan là vô cùng to lớn.

Ở đỉnh cao vinh hiển, quyền lực, nhưng Ỷ Lan vẫn không quên cảnh ngộ của những người phụ nữ nghèo hèn, cuộc sống cơ cực. Sử cũ chép rằng: năm Quý Mùi (1103), Hoàng Thái hậu Ỷ Lan đã phát tiền ở kho Nội phủ để chuộc con gái nhà nghèo bị bán đi ở đợ, rồi đem họ gả cho những người đàn ông goá vợ. Những năm cuối đời, Ỷ Lan đề xuất nhà vua xuống chiếu lệnh cấm trộm và giết trộm trâu để người nông dân an cư lạc nghiệp với con trâu là đầu cơ nghiệp.

Ban thờ Nguyên Phi Ỷ Lan tại Khu lăng mộ Thọ Lăng Thiên Đức (phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

Vốn là người sùng đạo Phật, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan càng để tâm làm việc thiện, xây chùa và nghiên cứu về đạo Phật. Tính đến năm 1115, bà đã cho xây cất khoảng 150 chùa, đền trong đó có chùa Đại Lãm tại phường Nam Sơn ngày nay.

Ngày 25 tháng 7 năm Đinh Dậu, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan qua đời, thọ 73 tuổi, thụy hiệu là “Linh Nhân Phù Thánh Hoàng Thái hậu”. Triều đình làm lễ hoả táng, sau chôn ở Thọ Lăng, thuộc phủ Thiên Đức (nay là phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

Có thể nói, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan từ một cô gái hái dâu làng Thổ Lỗi đã phấn đấu trở thành Mẫu nghi thiên hạ, nắm đại quyền điều hành đất nước. Tài năng, đức độ đã đưa bà vào hàng ngũ những nhà chính trị kiệt xuất trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Bà đã để lại cho hậu thế bài học quý giá về việc sử dụng hiền tài, gác lại hiềm khích để phục vụ cho lợi ích chung của đất nước.

Cuộc đời Nguyên Phi Ỷ Lan để lại cho hậu thế nhiều bài học quý về tinh thần tự học, về tài trị nước, đức độ nhân từ, lại có công sinh thành, dưỡng dục một vị minh quân “trí tuệ hiếu nhân” là vua Lý Nhân Tông cho đất nước... Công lao ấy của Ỷ Lan Nguyên Phi muôn đời vẫn còn nhắc mãi. Tri ân công đức của bà với non sông Tổ quốc, nhân dân đã xây chùa, đền thờ bà ở nhiều nơi và tôn vinh là Phật Bà Quan Âm. Người dân Kinh Bắc gọi bà - người con gái của quê hương là Bà Tấm xứ Bắc.