VĂN CHỈ TỔNG ĐỖ XÁ

Tổng Đỗ Xá, huyện Võ Giàng vào đầu thời Nguyễn bao gồm các xã: Đỗ Xá (làng Đọ), Ỷ Na (2 thôn Phúc Sơn, Ỷ Na), Cô Mễ, Vị Vũ (Phương Vĩ - làng Vị), Đại Vũ (Đại Tráng), Thanh Sơn, Thị Cầu, Đáp Cầu, Phúc Đức. Tương đương với địa bàn các phường Tiền Ninh Vệ, Vũ Ninh, Đại Phúc, Thị Cầu, Đáp Cầu, khu phố Y Na (phường Kinh Bắc) của thành phố Bắc Ninh (nay thuộc các phường Kinh Bắc, Vũ Ninh, Võ Cường).

Cổng Văn chỉ tổng Đỗ Xá

Văn chỉ tổng Đỗ Xá được xây dựng trên núi Danh thuộc địa phận xã Đại Vũ (sau đổi là Đại Tráng), huyện Võ Giàng, phủ Từ Sơn - nay thuộc khu phố 3, phường Võ Cường, tỉnh Bắc Ninh.

Theo nguồn tài liệu Hán Nôm hiện còn bảo lưu được tại di tích cho biết: Văn chỉ tổng Đỗ Xá được xây dựng vào thời Lê, ban đầu gọi là Từ chỉ, thờ lộ thiên, mặt chính quay hướng Nam, gồm Thượng ban, Trung ban, Tả, Hữu lưỡng ban, xung quanh có tường gạch bao quanh. Đến tháng 11 năm Tự Đức thứ 10 (1857), cựu Cai tổng xã Đại Tráng là Nguyễn Văn Thông cùng toàn gia đã tự bỏ ra tiền của xây dựng lại Văn chỉ tổng Đỗ Xá gồm các công trình: tòa Từ miếu 3 gian, tòa Bái đường 5 gian, tất cả đều rất trang nghiêm, mười phần tráng lệ. Toàn bộ gỗ lim, gạch ngói, than đá, chỉ mật và chi phí thuê công thợ tổng cộng các khoản trị giá hơn 3 nghìn quan tiền. Đến năm Canh Ngọ (1930), di tích được tu bổ, tôn tạo, xây thêm cổng ra vào và 2 dãy nhà Tả vu, Hữu vu mỗi bên 3 gian.

Toàn cảnh tòa Bái đường

Sau khi hoà bình lập lại (năm 1954), khu Văn chỉ tổng Đỗ Xá được sử dụng làm trường học cho học sinh cấp I và cấp II của xã Đại Phúc. Vào đầu những năm thập niên 1970 của thế kỷ XX, tòa Từ miếu 3 gian bị đổ nát, đến nay vẫn chưa thể khôi phục lại.

Hiện nay, Văn chỉ tổng Đỗ Xá còn các hạng mục công trình kiến trúc chính gồm: tòa Bái đường 5 gian, mặt bằng hình chữ Nhất (一)được bảo tồn nguyên vẹn, dùng làm nơi thờ tự chính; 2 dãy nhà Tả, Hữu vu, mỗi bên 3 gian, cổng... cùng nhiều tư liệu, hiện vật như: hoành phi, câu đối, ngai thờ, bài vị… đặc biệt giá trị nhất là cuốn “Đỗ Xá tổng Văn hội bạ” chép tay được sao lại năm Thành Thái thứ 3 (1891) gồm 22 trang khổ giấy 30cm x 20cm nội dung ghi chép danh sách, quê quán các vị Tiên Nho của tổng thời phong kiến là Tiến sĩ, Cử nhân, Giám sinh, Tú tài… những quy định và nghi thức tế lễ hàng năm, những người công đức… Đây là nguồn tư liệu Hán Nôm quan trọng chứa đựng giá trị, ý nghĩa về lịch sử, khoa học, góp phần nghiên cứu, tìm hiểu về truyền thống hiếu học khoa bảng của tổng Đỗ Xá nói riêng và tỉnh Bắc Ninh nói chung.

Ban thờ chính tại tòa Bái đường

Văn chỉ tổng Đỗ Xá là nơi thờ phụng các vị Tiên Nho, Tiên hiền (bao gồm các vị đỗ Đại khoa (Tiến sĩ), Trung khoa (Hương cống - Cử nhân), Giám sinh, Tú tài…), đồng thời phối thờ những người khởi xướng, đồng khởi xướng xây dựng Văn chỉ và các vị Hậu hiền của tổng Đỗ Xá, nhằm giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học ở địa phương là niềm tự hào của một vùng đất có truyền thống hiếu học khoa bảng, tiêu biểu như: Tiến sĩ Trần Bá Linh người xã Thị Cầu (nay thuộc phường Đáp Cầu); Tiến sĩ Nguyễn Sở Thuỳ người xã Thanh Sơn; Tiến sĩ Vũ Tuấn Chiêu; Tiến sĩ Vũ Quang Túc; Tiến sĩ Vũ Khắc Dụng người xã Vĩ Vũ, (nay thuộc phường Vũ Ninh)…

Từ xưa đến nay, Văn chỉ tổng Đỗ Xá luôn là trung tâm văn hoá, tín ngưỡng, nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng làng xã, nơi giáo dục truyền thống yêu quê hương, đất nước. Văn chỉ là nơi tôn nghiêm để nhân dân vinh danh các thế hệ cha ông, con cháu người tổng Đỗ Xá có truyền thống khoa bảng hiếu học, nhiều vị đỗ đạt cao... Ngoài ra di tích còn là nơi duy trì, bảo lưu những phong tục tập quán tốt đẹp, những truyền thống văn hóa được người dân nơi đây hun đúc qua nhiều thế hệ. Xưa kia tại Văn chỉ tổng Đỗ Xá (trung tâm Nho học hàng tổng) một năm tổ chức 2 lần sự lệ vào dịp “Xuân Thu nhị kỳ”. Việc tổ chức tế lễ ở Văn chỉ hàng năm được ấn định vào các ngày cố định là ngày trọng lễ: Ngày sơ Đinh của tháng 2 và ngày sơ Đinh của tháng 8 âm lịch. Vào các tiết xuân thu nhị kỳ chọn ngày Đinh của tháng trọng (trọng xuân hoặc trọng thu) toàn tổng sắm sanh lễ vật. Hội trưởng hội Tư văn là người có khoa danh chủ trì hành lễ đúng như nghi thức. Cung thỉnh: Tiên hiền, người khởi xướng, đồng khởi xướng, các vị hậu hiền cùng chư vị chân linh tả hữu lưỡng ban phụ hưởng. Đây là những di sản phi vật thể gắn bó mật thiết với đời sống của nhân dân địa phương, góp phần giáo dục truyền thống tốt đẹp cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Ngày nay, được sự quan tâm của cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương, Văn chỉ tổng Đỗ Xá có người trông coi đèn hương vào dịp ngày rằm, mồng 1 hàng tháng, các ngày sự lệ của khu phố trong năm. Vào các dịp sắp diễn ra thi hết cấp, đại học, cao đẳng… các cháu học sinh trong Khu phố cũng đến Văn chỉ hành lễ. Đặc biệt, tại Văn chỉ tổng Đỗ Xá hiện nay là địa điểm chi hội khuyến học Khu phố 3 tổ chức phát phần thưởng cho các cháu học sinh đỗ Đại học, Cao đẳng, đạt giải học sinh giỏi các cấp... vào dịp đầu năm học mới hàng năm. Nhờ vậy, phong trào khuyến học, khuyến tài Khu phố 3 nói riêng, phường Võ Cường nói chung ngày càng phát triển có chiều sâu.

Với những giá trị tiêu biểu trên, Văn chỉ tổng Đỗ Xá, phường Võ Cường đã được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích lịch sử - văn hoá tại Quyết định số 978/QĐ-UBND ngày 06 tháng 06 năm 2025.