ĐÌNH THƯỢNG - DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA CẤP TỈNH

Đình Thượng xưa thuộc thôn Thượng, xã Bà Dương, tổng Vạn Ty, huyện Gia Bình - nay thuộc thôn Chính Thượng, xã Cao Đức, tỉnh Bắc Ninh.

Đình Thượng vốn được xây dựng từ lâu đời ở ngoài đê sông Đuống. Đình có kết cấu kiến trúc chữ Đinh, gồm: Đại đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong; Hậu cung 3 gian. Năm 1947, theo lệnh tiêu thổ kháng chiến, đình bị đốt phá hoàn toàn. Sau hòa bình lập lại, nhân dân xây dựng lại ngôi đình nhỏ để thờ Đức Thánh. Năm 1973 đê Đại Hà được mở rộng, đình được di chuyển vào trong làng để thờ tự. Năm 1999, tại vị trí ngôi đình cũ, nhân dân đã khôi phục tòa Hậu cung để làm nơi thờ tự Đức Thánh. Năm 2003, xây dựng tòa Đại đình 3 gian 2 chái phía trước nối với tòa Hậu cung. Năm 2015 đến nay làm lại sân lát gạch và tu sửa nhỏ.

Đình Thượng, thôn Chính Thượng, xã Cao Đức, tỉnh Bắc Ninh.

Hiện nay, trong đình còn bảo lưu được 3 bia đá có niên đại thời Nguyễn vào các năm 1838, 1887 (02 bia). Qua nội dung 3 văn bia cho biết thông tin về làng xã, về người đã bỏ tiền công đức tu sửa đình Thượng qua các năm và bầu Hậu thờ cúng tại đình. Bên cạnh đó, các hiện vật, đồ thờ tự như: ngai thờ, tượng thờ, hương án, hoành phi, câu đối, cửa võng… được bài trí trang nghiêm, khang trang tố hảo.

Căn cứ vào bản thần tích còn bảo lưu tại di tích, bản “Thần tích - thần sắc” kê khai năm 1938 và hiện trạng thờ tự cho biết đình Thượng thờ Thành hoàng là Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng). Ngài có công giúp Hùng Vương thứ 6 đánh giặc Ân xâm lược. Lai lịch và hành trạng của Ngài được tóm lược như sau:

Bấy giờ, vào thời Hùng Vương thứ 6, một hôm vương mẫu đi ra ngoài ruộng thấy vết chân lớn, bèn ướm thử rồi cảm động mà có thai. Sau sinh được một người con trai, lên ba tuổi mà không biết nói. Đến khi quốc gia có biến, giặc Ân đến xâm lấn, thế giặc lớn mạnh, đột nhập vào biên giới, tiến thẳng kỵ binh đến núi Nam Sơn và Trâu Sơn rồi hạ trại. Hùng triều phát động tinh binh chống lại nhưng chưa thắng được, giang sơn xã tắc máu đổ thành sông, xương chất thành núi. Hùng Vương rất lo lắng, bèn hạ chiếu cần vương, bố báo thiên hạ, tuyển người hiền tài dẫn quân đánh giặc. Triều đình sai sứ giả đến hương Phù Đổng, Ngài bỗng nói với mẹ rằng: “Mẹ ra mời sứ giả đến đây, chỉ cần một kiếm một ngựa, đất nước không phải lo”. Sứ giả về triều tâu lên nhà vua, Hùng Vương ban cho thương sắt, ngựa sắt, áo giáp sắt. Vài ngày sau, Ngài lớn nhanh vùn vụt, mỗi ngày ăn hết mười sọt gạo.

Một hôm Ngài khởi binh, tay vung kiếm nhảy lên ngựa, thần uy lẫm liệt, khí nộ sung thiên, trên đường hành quân nhưng nơi đi qua vẫn còn dấu tích. Khi qua xã Đại Bái, Ngài nghe nói có cái giếng đá, đến nay nước trong giếng đã hồi trở lại, màu hồng, mùi vị giống như trầu cau (phù lang). Đầu phía bờ Nam sông Thiên Đức, đoạn chỗ địa phận thôn Thượng (Bà Dương), nơi quân giặc hạ trại, Ngài không thể vượt qua. Ngài bèn xuống ngựa quan sát địa hình, dựng một phiến đá ở bến sông, đến nay phiến đá ấy vẫn còn dấu tích. Thôn dân hưởng ứng việc nghĩa ghé thuyền vào hiến kế qua sông. Ngài bèn vượt sông sang tiêu diệt giặc ở núi Trâu Sơn, quân giặc thất bại bỏ chạy tán loạn. Đang lúc ác chiến, thương sắt của Ngài bị gẫy, Ngài chỉ huy đắp lũy truy kích, bắt được tướng giặc Ân. Ngài khải hoàn về kinh, khi đến núi Sóc Sơn, Ngài ngoái nhìn giang sơn tổ quốc đã được thái bình, nơi nơi dân chúng vui vẻ đàn ca. Ngài bèn một mình một ngựa lên núi, cởi lại giáp sắt, rồi phóng ngựa bay vào không trung, không biết Ngài đi về hướng nào. Hùng Vương nghe tin, cảm động công đức của Ngài, bèn sắc phong là: Phù Đổng Sung Thiên Thần Vương. Lập miếu ở hương Phù Đổng, trải các triều tặng phong là: Nam Quốc Thượng Đẳng Phúc Thần.

Từ khi khởi dựng cho đến nay, đình Thượng luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng của cư dân địa phương, nơi duy trì nhiều tập tục văn hoá truyền thống, đặc biệt là các ngày sự lệ, lễ hội truyền thống vào ngày mùng 10 tháng 4 hàng năm. Đây là sự kiện để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tỏ lòng tri ân công đức của Ngài, đồng thời thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, thể hiện truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” tốt đẹp của dân tộc ta, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.

Với những giá trị tiêu biểu trên, đình Thượng đã được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa tại Quyết định số 973/QĐ-UBND ngày 06 tháng 06 năm 2025.

Lãnh đạo Bảo tàng Bắc Ninh số 2 trao bằng xếp hạng di tích cấp tỉnh đình Thượng