ĐÌNH LÀNG HƯƠNG TRIỆN

Đình Hương Triện xưa thuộc xã Hương Triện, tổng Nhân Hữu, huyện Gia Bình, phủ Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh - nay thuộc thôn Hương Triện, xã Nhân Thắng, tỉnh Bắc Ninh. Ban đầu làng Hương Triện vốn ở giáp bờ Tây sông Đoàn, sau làng chuyển đến vị trí ngày nay, cách vị trí cũ khoảng 1 km. Các dòng họ đến cư trú sớm ở Hương Triện là họ Trần Thế, Trần Bá, Nguyễn Như, Nguyễn Văn… Đến thời Hậu Lê, các dòng họ lớn tiếp tục đến cư trú: Bùi Thế, Đào Duy, Vũ Đình, Nguyễn Đăng, lập thành “Thập nhị kính chung” - mười hai dòng họ cùng đoàn kết xây dựng, mở mang Hương Triện ngày càng phát triển và hưng thịnh, đặc biệt vào thời Lê Trung Hưng. Nằm trong vùng quê của những danh nhân lịch sử văn hóa nổi tiếng Hương Triện được biết đến là một làng nổi tiếng về hiếu học, lễ nghĩa, phong tục văn hóa. Quá trình phát triển, nhân dân địa phương đã tạo lập truyền thống, xây dựng các công trình văn hoá, tín ngưỡng phục vụ cộng đồng, tiêu biểu là di tích đình Hương Triện.

Toàn cảnh đình Hương Triện

Đình Hương Triện vốn được khởi dựng lâu đời. Đến thời Nguyễn, thời vua Thiệu Trị (1841 - 1848), đình Hương Triện được xây dựng lại. Năm 1901, di tích được lý trưởng xã Hương Triện là Bùi Tịnh kê khai. Năm 1938, Hương hội lý dịch và kỳ lão xã Hương Triện kê khai tên hiệu, số lượng đạo sắc phong, nơi thờ tự và các nghi thức, hèm húy về vị Thành hoàng làng của làng Hương Triện. Đình xưa có quy mô to lớn, xây dựng trên thế đất đẹp. Đình có mặt bằng kiến trúc chữ Nhị. Tòa Đại đình 5 gian bộ khung gỗ chắc khỏe, có sàn gỗ 2 bên, gian giữa làm lòng giếng. Hai gian bên để đôi ngựa chạm khắc đẹp. Qua tòa Đại đình đến 1 khoảng sân nhỏ lát gạch, rồi đến tòa Hậu cung 3 gian. Phía trước đình có 2 dãy nhà tả vu, hữu vu, mỗi dãy 3 gian, cột bằng đá.

Năm 1948, đình được hạ giải để phục vụ tiêu thổ kháng chiến. Đến năm 2003 - 2004, với truyền thống hướng về nguồn cội, nhân dân địa phương đã góp công, góp của xây dựng lại ngôi đình với quy mô như hiện nay. Đình Hương Triện quay mặt hướng Tây gồm tòa Đại đình, Hậu cung và Nghi môn. Tòa Đại đình 3 gian 2 chái, Hậu cung 2 gian 1 dĩ đều có kiến trúc 2 tầng mái chồng diêm. Tại di tích bảo lưu được hệ thống các hiện vật, đồ thờ tự như: ngai thờ, bài vị, hương án, hoành phi, câu đối, long đình, siêu đao, bát biểu… được bài trí trang nghiêm, khang trang tố hảo.

Tòa Đại đình đình Hương Triện

Căn cứ vào nội dung Thần tích xã Hương Triện được bảo lưu Viện nghiên cứu Hán Nôm, căn cứ vào bản kê khai Thần tích - thần sắc năm 1938 và hiện trạng thờ tự cho biết đình Hương Triện thờ Thành hoàng là Thạc Thần Đại Vương triều Hùng Vương hiệu là An Dương Vương. Lai lịch và công trạng của Ngài được tóm lược như sau:

Xưa nước Việt ta trải qua mười tám đời vua Hùng, thống ngự 15 bộ, thế nước mạnh mẽ. Bấy giờ nước ta có Bộ chúa Ai Lao, cũng là dòng dõi Hùng Vương. Cha truyền con nối, trải mười bảy đời. Bộ chúa lại lấy con gái Huyện lệnh Gia Định lập làm phu nhân thứ hai. Một hôm, phu nhân mộng thấy một con rồng vàng từ trời bay thẳng bám vào trong bụng. Mười bốn tháng sau, đến ngày 15 tháng 10 đến giờ Thìn, phu nhân sinh hạ một người con trai, diện mạo khôi kỳ, mặt rồng mắt phượng, hàm én mày tằm, cao hơn người thường muôn vạn, cha Bộ chúa đặt tên cho là Thạc công. Từ nhỏ Thạc công đã thiên tư khí độ hơn người, đi về đều có đám mây hình chiếc ô che mát. Bấy giờ nước Nam ta thiên tai dịch bệnh. Thạc công xin cha mẹ về đất Hương Triện thăm dì. Ngài đang trên đường, nửa đêm các họ ở đất Hương Triện nhà có người bệnh đêm đó mộng thấy báo phúc thần đến nên lính quỷ ôn dịch bỏ chạy hết. Trời đã sáng, nhân dân thấy người nhà bị bệnh đều khỏi bèn cùng nhau ra đợi thấy Thạc công xa giá về liền cùng nhau bái lậy nguyện làm đệ tử, chọn nơi đất tốt dựng sinh từ.

Năm Ngài 22 tuổi, vua nước Thục tuổi cao, không có con trai kế vị, nghe nói Bộ chúa Ai Lao sinh được con thứ Thạc công, rất mực anh tài lương tuấn, bèn đến xin Bộ chúa để vua Thục gả công chúa cho Thạc công. Khi vua Thục băng hà, Thạc công lên ngôi, xưng là Thục An Dương Vương. Bấy giờ có Triệu Đà dấy binh xâm lược nước ta nhưng đều thất bại do Thục Vương có nỏ thần bèn tìm cớ giảng hòa rồi cầu hôn con gái của Thục Vương là công chúa Mỵ Châu cho con trai Trọng Thủy. Trọng Thủy tìm cách đánh tráo lẫy nỏ rồi về nước. Triệu Đà dấy binh tấn công, Thục Vương biết đã mất lẫy bèn cưỡi ngựa cùng công chúa Mỵ Châu bỏ chạy. Công chúa Mỵ Châu theo giao ước với Trọng Thuỷ, lấy lông ngỗng rải trên đường. Quân Triệu theo lông ngỗng đuổi theo. Thục Vương chạy đến cửa sông Nam Hải khấn rùa thần cứu giúp. Rùa thần nổi lên bảo Thục Vương rằng: "Giặc ở đằng sau nhà vua". Mỵ Châu nghe vậy thề với trời đất, hôm ấy (ngày mồng 2 tháng 12) nhảy xuống sông tự vẫn. Rùa thần rẽ đường nước, Thục Vương đi xuống đường sông, hóa sinh bất diệt.

Lúc đó, ở trang Hương Triện huyện Gia Bình có Nguyễn Tuấn làm Ty chính, vốn là bề tôi của Thục Vương, can gián nhưng vua không nghe, bèn từ chức trở về nhàn cư ở bản quán. Nghe nói vương đã thác, bèn truyền nhân dân trang Hương Triện, viết huý tự là Thạc Đại Vương để phụng thờ. Trải các đời Đinh, Lê, Lý, Trần ngài thường bảo vệ đất nước, che chở cho dân, rất mực linh ứng, cho nên đế vương các đời gia phong là Thượng đẳng phúc thần. Cho phép nhân dân sở tại ở trang Hương Triện phụng thờ thần.

Từ khi khởi dựng cho đến nay, đình Hương Triện luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng của cư dân địa phương, nơi duy trì nhiều tập tục văn hoá truyền thống, đặc biệt là các ngày sự lệ, lễ hội truyền thống vào ngày mùng 7 tháng Giêng và ngày 15 tháng 10 hàng năm. Đây là sự kiện để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tỏ lòng tri ân công đức của Ngài, đồng thời thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, thể hiện truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” tốt đẹp của dân tộc ta, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.

Đặc biệt đình Hương Triện còn là nơi ghi dấu các mốc lịch sử quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân Hương Triện nói riêng và huyện Gia Bình (cũ) nói chung. Ngày 24/6/1945, tại đình làng Hương Triện, Ban cán sự Việt Minh huyện mời lý trưởng, chánh tổng các xã Bà Dương, Cao Đức, Bình Dương, Vạn Ty, Đại Lai, Xuân Lai, Hương Triện đến họp để tuyên truyền cách mạng. Tại đình làng Hương Triện đã thành lập ra Ủy ban dân tộc giải phóng lâm thời xã Hương Triện, chính quyền cách mạng cấp cơ sở đầu tiên của huyện Gia Bình (cũ) được thành lập. Từ đây phong trào Cách mạng trong khu vực diễn ra sôi nổi.

Với những giá trị tiêu biểu trên, đình Hương Triện, xã Nhân Thắng đã vinh dự được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích lịch sử - văn hoá, tại Quyết định số 974/QĐ-UBND ngày 06/06/2025.