Tìm hiểu nghề làm tranh dân gian Đông Hồ thông qua Sưu tập hiện vật của Bảo tàng Bắc Ninh số 2

Sưu tập hiện vật về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đang được lưu giữ, bảo quản và phát huy giá trị tại Bảo tàng Bắc Ninh số 2 có số lượng khá phong phú, phản ánh về quy trình, kỹ thuật và sản phẩm tranh dân gian Đông Hồ. Sưu tập gồm 801 hiện vật trong đó có 180 bản khắc gỗ, 463 bức tranh và 158 dụng cụ, nguyên liệu làm tranh. Sưu tập hiện vật được sưu tầm tại các gia đình nghệ nhân của làng Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh (nay là tổ dân phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).

Tranh dân gian Đông Hồ thuộc dòng tranh in từ ván khắc gỗ, để thể hiện một bức tranh, ngoài bản nét đen chủ đạo, tranh mẫu có nhiêu màu thì cần bấy nhiêu bản gỗ khắc in màu tương ứng. Mỗi bức tranh Đông Hồ có từ 2 đến 5 bản khắc gỗ khác nhau tùy theo màu sắc của từng mẫu (mỗi ván tương ứng với 1 màu), trong số 180 bản khắc gỗ tại kho cơ sở của Bảo tàng bao gồm ván in nét và ván in màu; 463 bức tranh được phân thành các bộ tranh theo chủ đề tiêu biểu là: tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh cảnh vật và 158 hiện vật là các dụng cụ, nguyên liệu để làm tranh như: các bộ ve đục để chạm khắc bản khắc gỗ; tay co ván in, ván kê in, chổi quét, chậu… là các dụng cụ sử dụng khi in tranh; nghiên mực, bút lông, màu dùng để vẽ, tô màu hoàn thiện tranh. Đặc biệt, giấy in là loại giấy dó truyền thống, có quét điệp và các nguyên liệu để làm màu sử dụng in tranh được chế từ nguồn gốc tự nhiên, như màu vàng của hoa hòe, màu đỏ của hoa hiên, màu trắng từ bột vỏ sò, điệp và màu đen của than lá tre...

Ván khắc in tranh và tranh “hứng dừa”- Hiện vật trong sưu tập về nghề tranh dân gian Đông Hồ của Bảo tàng Bắc Ninh số 2

Qua sưu tập hiện vật cho biết các thông tin về quá trình làm tranh có nhiều khâu nhưng có thể tạm chia thành 2 công đoạn chính như sau: khâu sáng tác mẫu/khắc ván và khâu in/vẽ tranh. Sáng tác mẫu tranh và khắc ván là khâu lao động sáng tạo, khâu quan trọng. Khi sáng tác mẫu tranh, các nghệ nhân thường sử dụng bút lông và mực Nho để vẽ lên giấy bản mỏng và phẳng để người thợ khắc, đục ván theo mẫu. Khi khắc ván người thợ dùng các dụng cụ là những mũi đục hay còn gọi là bộ ve, được làm bằng thép cứng. Mỗi bộ ve có khoảng 30 - 40 chiếc.

Bộ ve sử dụng để khắc ván in tranh

Về cách thức in tranh: trước khi in tranh, phải chuẩn bị sẵn giấy in (là loại giấy dó đã quét điệp) để thành 1 tập (khoảng từ 100 đến 200 tờ ở trước mặt). Khi in, người ta nhúng thét lá thông vào chậu màu để lấy màu, rồi quét đều trên mặt bìa. Phương pháp lấy mực để in tranh dân gian Đông Hồ theo cách xếp ván, tức là cầm "co" ván dập đi, dập lại tấm ván xuống mặt bìa đã được phết màu, để màu thấm đều trên bề mặt ván, sau đó đặt ván in lên tờ giấy định in sao cho cân đối, chính xác, ấn mạnh ván in vào tờ giấy, để có sự liên kết nhất định, rồi lật ngửa ván in có dính cả tờ giấy in tranh lên; lấy xơ mướp xoa đều lên mặt sau tờ giấy, để cho phẩm mầu trên mặt ván tiếp tục thấm đều trên mặt giấy. Tiếp đó, gỡ tờ tranh ra khỏi ván in, rồi mang tranh ra phơi ở những nơi thoáng mát. Tranh khô rồi mới tiếp tục lần lượt in các màu khác. Bản nét đen bao giờ cũng được in cuối cùng.

Bìa và chổi (thét) sử dụng để in tranh Đông Hồ  

Sưu tập hiện vật về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ phản ánh giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật độc đáo. Mỗi bức tranh là một tác phẩm nghệ thuật thể hiện trình độ sáng tạo tinh tế, phản ánh quá trình lao động với tâm hồn lạc quan, yêu quê hương, yêu đất nước của người nghệ nhân Đông Hồ; là kết tinh của tài hoa, tâm huyết và tình yêu nghề của các thế hệ nghệ nhân, phản ánh sinh động đời sống lao động, tín ngưỡng, lịch sử đấu tranh và khát vọng về cuộc sống no đủ, yên vui của người Việt. Thông qua sưu tập hiện vật về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, giúp chúng ta hiểu hơn về mảnh đất cũng như lịch sử hình thành và phát triển của tranh dân gian Việt Nam. Có thể khẳng định rằng, sưu tập hiện vật về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại Bảo tàng Bắc Ninh số 2 không chỉ là đơn thuần là tập hợp một sưu tập hiện vật mà còn là một kho tàng lưu giữ ký ức văn hóa dân gian đặc sắc của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Trải qua bao biến cố của lịch sử, chiến tranh, kinh tế thị trường, nghề làm tranh cũng có lúc thăng, lúc trầm, khi thì phát triển mạnh mẽ nhưng cũng có khi mờ nhạt và tưởng như bị rơi vào quên lãng. Thế nhưng nghề làm tranh Đông Hồ vẫn được duy trì bởi tình cảm trân trọng truyền thống từ cha ông của người dân nơi đây nên những bức tranh Đông Hồ vẫn được bảo tồn nguyên vẹn các giá trị đích thực của nó và trường tồn trong tâm trí của mỗi người dân vùng Kinh Bắc. Năm 2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại.

Để bảo tồn và phát huy giá trị của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ hàng năm Bảo tàng Bắc Ninh số 2 đưa vào kế hoạch tổ chức hoạt động quảng bá tranh dân gian Đông Hồ tại Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ, và tại các sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh. Các hoạt động quảng bá của đơn vị đều đã mang lại hiệu ứng tích cực, thu hút hàng ngàn người đến tham quan trải nghiệm. Điều đó đã và đang góp phần quan trọng trong việc gìn giữ, trao truyền và lan tỏa giá trị của tranh dân gian Đông Hồ. Đây không chỉ là trách nhiệm của Bảo tàng tỉnh mà còn là sự tiếp nối mạch nguồn văn hóa, để những giá trị tinh hoa của cha ông tiếp tục được trân trọng, bảo tồn và tỏa sáng trong đời sống đương đại.